Akademska knjiga iz Novog Sada je objavila knjigu Nedostižni kompromis. Srpsko-hrvatsko pitanje u međuratnoj Jugoslaviji Dejana Đokića (s engleskog prevela: Slobodanka Glišić). radi se o drugom srpskom izdanju (prvo je objavljeno 2010. kod izdavača Fabrika knjiga).
U Predgovoru ovog izdanja autor piše:
„Moja knjiga pruža drugačije tumačenje srpsko-hrvatskih odnosa u periodu između dva svetska rata u odnosu na dominantne narative u istoriografiji i javnim diskusijama. Fokusom na pokušaje da se postigne sporazum – bez obzira da li se on na kraju pokazao kao dostižan ili ne – ona dovodi u pitanje interpretacije koje potenciraju stalni nacionalni sukob, pre svega između Srba i Hrvata, i nemogućnost zajedničkog života unutar iste države. Po ovim tumačenjima, Jugoslavija se navodno pokazala kao nemoguć projekat, kao „Vavilonska kula”, već u prvim godinama svog po stojanja. Knjiga pokazuje da takva tumačenja ne uzimaju u obzir svu složenost dinamike međuratne politike.
Glavne teze knjige su, čini mi se, izdržale test vremena i mogu se sažeti na sledeći način:
1) umesto fokusiranja na navodno neprestani nacionalni sukob, međuratnu Jugoslaviju možemo bolje razumeti ako u obzir uzmemo i gotovo neprestane pokušaje da se pronađe kompromis oko državnog uređenja;
2) posmatrati ovaj period isključivo kroz prizmu nacionalnog konflikta ne pruža punu sliku i zato što je bilo i unutar nacionalnih sukoba, posebno unutar srpske politike, kao i međunacionalne saradnje u vladi i opoziciji – drugim rečima, ovaj period je bio složeniji nego što to dozvoljavaju tradicionalna tumačenja;
3) nacionalni identiteti Srba i Hrvata (na koje se fokusiram u knjizi), i nacionalizmi uopšte, dinamični su i fluidniji nego što se obično smatra. Oni nisu bili do kraja formirani 1918, nego su nastavili da se razvijaju i evoluiraju posle 1918. (a nastavljaju da evoluiraju i danas);
4) srpska politička scena je bila pluralistička i opozicija diktaturi bila je posebno jaka i organizovana među Srbima (mada su Srbi istovremeno bili i najjači oslonac režimu); postojale su federalističke pa i republikanske ideje i među njima, a ne samo Hrvatima (koji su, uzgred, odbacili zahteve za autonomijom nehrvata u banovini Hrvatskoj);
5) razloge političke krize treba tražiti ne u tobože vekovnim nacionalnim netrpeljivostima, nego pre svega u odlukama koje su donošene posle ujedinjenja, ili tokom rata, neposredno pred ujedinjenje;
6) iako je 1918. predstavljala istorijsku prekretnicu, bilo je i važnih kontinuiteta: na primer, sukob između krune i demokratskih srpskih partija, sukobi između srpskih stranaka i vodećih ličnosti iz predratnog perioda, austrougarski model kao sinonim za federaciju, srpski model kao sinonim za centralizam, itd.;
7) mada je imala puno problema i verovatno bila zemlja sa najsloženijim istorijskim nasleđem u međuratnoj Evropi, Jugoslavija je prolazila kroz slične probleme kao druge evropske, posebno istočnoevropske države u periodu između dva svetska rata: nacionalno pitanje i ekonomska i društvena kriza; sukob između centralizma i federalizma; kriza demokratije i pojava ekstremnih ideologija;
8) povezano s tim, Jugoslavija u drugoj polovini 30-ih godina predstavlja i izuzetak od trenda klizenja ka autoritarizmu u Evropi: dok se u drugim zemljama u to vreme uvode diktature, ili jačaju ranije uspostavljeni nedemokratski režimi, u jugoslovenskoj kraljevini dolazi do delimičnog obnavljanja demokratskih institucija i popuštanja diktature. Umesto autokratije, preovlađuje politika kompromisa koja naizgled daje rezultate sporazumom iz avgusta 1939. godine, kojim je Hrvatska dobila široku autonomiju;
9) ipak, napuštanje demokratije krajem 20-ih godina pred stavljalo je jedan od glavnih, ako ne i glavni razlog krize u Jugoslaviji: pored nacionalnog samoopredeljenja i ujedinjenja, demokratija je bila drugi ključni temelj jugoslovenske države koja je nastala na kraju Prvog svetskog rata. Ovakav razvoj događaja, međutim, potrebno je razumeti u širem kontekstu krize i napuštanja versajskog poretka u Evropi, čiji je Jugoslavija bila važan deo“.
Navedimo još i zaključak koji autor navodi na kraju knjkige:
„Uprkos unutrašnjoj nestabilnosti, međuratna Jugoslavija nije se raspala iznutra kao što se početkom 90-ih raspala njena socijalistička nasljednica. Nju su u kratkom Aprilskom ratu 1941. godine uništile nacistička Njemačka, fašistička Italija i njihove saveznice. Unutrašnja nestabilnost svakako je doprinela brzom krahu, ali ne treba zaboraviti da su i snažnije i veće države poput Francuske i Poljske brzo kapitulirale nakon napada sila Osovine“.
Knjiga se može nabaviti u internet knjižari izdavača Akademska knjiga.