Srebrenica je grad u sjeveroistočnoj Bosni i Hercegovini. Prije rata je po popisu iz 1991. godine imala 36.666 stanovnika, od čega 27.572 Muslimana (Bošnjaka), a Srba 8315. Roma je u tom periodu u Srebrenici bilo 161, što iznosi 0,44% ukupnog stanovništva. Kada je u pitanju stradanje Roma u Srebrenici, može se zaključiti da su Romi bili žrtve prethodnog rata svih oblika i načina izvršenja zločina, uključujući i najteži zločin – zločin genocida. Romi su gotovo etnički očišćeni kao posljedica rata sa područja opštine Srebrenica, tako da je povratak skoro zanemarljiv.
Tokom istraživanja mapirano je nekoliko bitnih lokacija gdje su Romi stradali. Tako možemo izdvojiti grad Srebrenicu, zatim Skelane, Trubare i Sase, ali su protjerani i iz mjesta Pišnje i Posulice, gdje je bilo nekoliko romskih kuća i porodičnih domaćinstava.
Jedan od ispitanika romske nacionalnosti navodi: “Prije rata živio sam sa svojom porodicom izuzetno dobro, a otac mi je imao dobro zanimanje pa se dobro živjelo. Putovao sam po cijeloj Jugoslaviji i Turskoj. Živjeli smo u vlastitom domaćinstvu, u privatnoj vlastitoj kući u Srebrenici. Jednom riječju, dobro se živjelo... imali smo vozila i bili baš dobro stojeći, kako se kaže... Prije rata se nije gledalo ni ko je ko, niti šta je ko... nije se znalo, niti sam ja znao ni ko je Srbin, ni Musliman, niti ko je Hrvat. Svi smo jedni drugim dolazili na veselja i ispraćaje. Sjećam se da smo svi išli na kiseljak – mali guber u Kiselici, i godišnje smo se svi skupljali na tom mjestu... Romi su živjeli u naselju Kazani.. i na početku rata 1992. godine došli su Arkanovci u naše naselje, jer su znali da tu žive Romi, tražili su oružje. Ja kao klinac sam gledao i onda me pozvao jedan Arkanovac. Ja sam sišao i taj Arkanovac me pitao da li imam naoružanje. Oni su postrojili mene, dajdže, dajdžiće i komšije Muslimane. Bilo nas je oko 15. Tada je naišao Ostoja, načelnik MUP-a, Srbin, izvadio je značku i rekao im da ovdje žive Cigani i da mi nemamo naoružanje. Oni su zatim ispalili dva rafala i otišli.”
“Bili su postrojeni: ja, Nurdin Hakić, sin Hajre, Fahrudin Hakić, Vejsil Hakuć, Nurdin Hakuć, sin Hamdije, Lelić Pele, Fikret Bajrić i ostali. Niko od njih nije preživio genocid 1995. godine, osim Pelea.”
Prikupljeni podaci također ukazuju na činjenicu da su Romi tokom rata bili pripadnici Armije RBiH i da su aktivno učestvovali u odbrani grada Srebrenice sve do jula 1995. godine. Jedan od Roma kaže: “Ja sam bio pripadnik Armije RBiH od samog početka pa do kraja rata i bio sam patriota u odbrani države cijelo vrijeme rata.”
Istraživanjem su prikupljena saznanja da su osobe romske nacionalnosti, zajedno sa osobama bošnjačke nacionalnosti, bile žrtve genocida u Srebrenici i oko nje u julu 1995. godine te bile podvrgnute ubistvima i egzekucijama. U kasnijem periodu pronalaženi su u masovnim grobnicama. Potvrdu nalazimo u Zapisniku o saslušanju svjedoka Centra za istraživanje ratnih zločina Državne agencije za istrage i zaštitu (SIPA), gdje se navodi sljedeće: “... Sjećam se da je bilo predveče i zajedno sa Zlatanom dovezao sam neke ljude, ali im se ne sjećam imena. Iz mog bataljona nisam nikoga doveo jer su isti otišli za Sućesku. Prvi dan sam prepoznao nekoliko ljudi Roma iz Srebrenice, a druge ljude nisam znao. Pitao sam tog Roma ko je pravio mini centralu ispred moje kuće. Rekao mi je da ne zna, jer u to vrijeme nije bio tu. Istom sam objasnio da ne znam šta će biti s njegovom sudbinom. Vidio sam mu jednog sina koji je gluhonijem da je dolazio, brat mu je prošle godine umro u Tuzli...” Radi se od događaju iz jula 1995. godine kada su muškarci bošnjačke i romske nacionalnosti – zarobljenici – bili zatvoreni u Bratuncu u osnovnoj školi “Vuk Karadžić”, gdje su počinjena ubistva. Kasnije su deportovani u pravcu Zvornika gdje su sistematski strijeljani i pokopani u masovne grobnice: Branjevo, Pilica, Brana u Potkovcima, Orahovac i Kozluk.
Spisak osoba koje su ubijene ili se vode kao nestali:
Hakić (Ramiza) Jusuf, rođen 20. 9. 1952. godine, ubijen početkom rata 1992. godine, nakon što se zatekao na području Karakaja, opština Zvornik. Još uvijek nisu pronađeni posmrtni ostaci. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, nije identifikovan, nestao 9. 4. 1992. godine u mjestu Jardan, opština Zvornik;
Hakić (Jusufa) Nermin, rođen 1. 9. 1976. godine, ubijen početkom rata 1992. godine, nakon što se zatekao na području Karakaja, opština Zvornik. Još uvijek nisu pronađeni posmrtni ostaci. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, nije identifikovan, nestao 9. 4. 1992. godine u mjestu Jardan, opština Zvornik;
Hakić (Rama) Ramiz, rođen 14. 6. 1922. godine u Srebrenici, bio u Ljuboviji 1993. godine, ubijen negdje na Ljubovijskom mostu ili oko njega i nikada nije pronađen. On je 1992. godine otišao kod sestre Zulfe u Ljuboviju i tu je bio do 1993. godine kada je krenuo da pređe Drinu i tada je i ubijen. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, nije identifikovan, nestao 1. 5. 1994. godine u Ljuboviji (tada SR Jugoslavija, a sada Republika Srbija);
Hakić (Ramiza) Vejsil, rođen 11. 12. 1955. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić (Vejsila) Elvir, rođen 11. 8. 1975. godine u Zvorniku, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić Hamdija, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima;
Hakić (Hamdije) Nurdin, rođen 1. 1. 1975. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić (Hamdije) Fahrudin, rođen 1. 2. 1969. godine u Bratuncu, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić (Hamdije) Admir, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima;
Hakić Hajro, rođen 1. 3. 1995. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić (Hajre) Nurdin, rođen 22. 2. 1965. godine, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima;
Hakić Sejad, rođen 1. 1. 1961. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić Senad, rođen 28. 1. 1965. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine, pronađen u masovnoj grobnici, ukopan u Memorijalnom centru u Potočarima. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH, identifikovan DNA metodom, nestao 11. 7. 1995. godine;
Hakić (Ramiza) Medo, rođen 16. 6. 1962. godine u Srebrenici, ubijen 1995. godine i još uvijek nisu pronađeni njegovi posmrtni ostaci. Evidentiran u bazi nestalih Instituta za nestale osobe BiH.
Osim ubistava i prisilnih nestanaka sa ovog područja, jedan od ispitanika je istakao i sljedeće: “Mnoge žene Romkinje koje su silovane vide ratne zločince da su slobodni i da slobodno šetaju Srebrenicom i Bratuncem, pa se boje da bi se to moglo ponoviti... ratni zločinci trebaju odgovarati za svoja nedjela. Rat je ostavio uticaja na mene, osjeća se trauma, stresovi. Nekada se ne može da spava, vrate se slike koga si imao, a koga sad nemaš, šta se sve preživjelo i onda ne može da se spava.”
Stradanje u Srebrenici se ogledalo i kroz uništenu pokretnu i nepokretnu imovinu. Nepokretna imovina (kuće, garaže, poslovni prostori, štale i dr.) u potpunosti je opljačkana, a zatim i uništena.
Preuzeto iz Izvještaja o stradanju Roma na području Podrinja u periodu 1992–1995. godine, koji je 2025. objavio Memorijalni centar Srebrenica. Izvještaj možete pročitati ovdje.