Udruženje za modernu historiju je objavilo zbornik radova pod naslovom „Reprezentacije nasilja u jugoistočnoj Evropi 20. stoljeća". Riječ je o zborniku radova proizašlom iz projekta „Rat, civili, migracije: Bosna i Hercegovina i jugoistočna Evropa 1942.˗1992.˗2022 godine“ kojeg podržava Heinrich Böll Foundation. Radovi su prezentirani na „History Festu“ u Sarajevu od 7. do 12. juna 2022. . Naš portal objavljuje skraćene verzije radova, uz napomenu da su cjeloviti radovi u zborniku objavljeni uz naučni aparat.
Među srpskom političkom elitom u Bosni i Hercegovini, predvođenom Srpskom demokratskom strankom na čelu s Radovanom Karadžićem je mogućnost oružane blokade i vojna opsada Sarajeva razmatrana od septembra 1991. godine. Sarajevska politička revija, Slobodna Bosna je upozoravala na veliku vjerovatnost od širenja i razbuktavanja oružanih neprijateljstava na prostor Bosne i Hercegovine, te je u broju od 21. novembra kroz karikaturu prikazala zbunjeno rukovodstvo „svjetskih sila“, „međunarodne zajednice“ upleteno u „kolu“ sa nasmijanim pripadnicima JNA, kako plešu na zvuke frule u koju, naoružan puše Radovan Karadžić, predsjednik SDS-a, pred zagrljenim komandantom Druge vojne oblasti JNA, Milutinom Kukanjcem, i četničkim vojvodom Vojislavom Šešeljem.
U istom je broju Slobodne Bosne objavljena i prva „ekskluzivna“ vijest koja razmatra plan SDS-a o „blokadi i napadu na Sarajevo u slučaju izbijanju rata u BiH.“ Prema tom planu Sarajevo treba biti izolirano od ostatka Republike čime bi se ugušio politički i ekonomski život u Bosni i Hercegovini, tako što bi se prekinule ne samo cestovne komunikacije Sarajeva sa ostatkom svijeta, kao što je to bilo prikazano na objavljenoj mapi već bi se stanovništvu unutar blokiranog Grada prekinuo dovod struje i vode, a svaka informacijska komunikacija - telefonska, radio i televizijska bi bila prekinuta rušenjem komunikacijskih odašiljača i tornjeva. Napad na grad je planiran nakon evakuacije stanovništva srpske nacionalnosti.
Vijesti o ljudskim žrtvama, izvještaje o dešavanjima u Sarajevu te fotografije prizora sa sarajevskih ulica tokom martovskih barikada moguće je pratiti i objavljivane su u sarajevskom Oslobođenju koje je glavni bosankohercegovački grad prikazivalo i poredilo sa ratom i stanjem u Bejrutu. Nakon održavanja referenduma građana o nezavisnosti SR Bosne i Hercegovine, održanog 29. februara i 1. marta 1992. godine, kada u Sarajevu zbog ubistva pravoslavnog svata na Baščaršiji umalo dolazi do izbijanja rata, kroz karikature Midhata Ajanovića u Oslobođenju je moguće pratiti i reakciju stanovništva na izbijanje nasilja, prvotno stanje nevjerice, nemogućnost djelovanja legalnih organa vlasti kao i na nivou Bosne i Hercegovine jasnu nacionalno-identitetsku podjelu na „Nas“ i „Njih“, podjelu koja je u Sarajevu dodatno usložnjavana konstukcijom mita o „starini“, „porijeklu“, diferencijaciji na opreci - „urbano-ruralno“, „papci-raja“ i sl. što se reflektiralo i kroz karikature Jasmina Dautbegovića.
Nakon međunarodnog priznavanja političkog subjektiviteta Bosne i Hercegovine, tokom aprila 1992. godine su snage JNA, a od maja snage tzv. vojske srpske republike Bosne i Hercegovine, pokušavale u Sarajevo prodrijeti vojnim putem s ciljem podjele grada u skladu sa Karadžićevim projekcijama podjele Sarajeva - „poput Berlina“ na „muslimanski, srpski i hrvatski dio, tako da nijedna etnička skupina neće morati da živi ili radi zajedno.“ Pravci napada koji su imali za cilj presjeći Sarajevo su bili zaustavljani na prostorima u blizini mostova preko rijeke Miljacke (Vrbanja, Skenderija, Bratstvo-jedinstvo) i postepeno su tokom proljeća i ljeta 1992. godine pomjerani - od istoka ka zapadu. Snage tzv. vojske srpske republike su prosječno na grad ispaljivale oko tri stotine projektila.
Kuda ide crvena linija Opsade?
Čvrste linije fronta oko grada Sarajeva su uspostavljene nakon augusta i od kraja 1992. godine su postale stalne sve do okončanja opsade Sarajeva 1996. godine. Teritorijalna odbrana SR BiH, te Armija Republike Bosne i Hercegovine je kontrolirala urbane dijelove Sarajeva, dok je Vojska republike srpske držala brdske predjele oko grada, s kojih su imali jasan pregled gradske zone. Isto tako, srpska paravojska je zauzela i industrijska predgrađa - Vogošću, Hadžiće, Semizovac i Ilijaš. Linija fronta se provlačila od jugozapada, pravcem od sarajevskog aerodroma gdje su snage vojske republike srpske (VRS) držale dijelove novoizgrađenih naselja Dobrinje i Nedžarića približavajući se aerodromu na sjevernoj strani. Sjeverozapadno duž grebena brda Mojmilo, pravac je zakrivljivao sjeverno dodirujući južnu obalu rijeke Miljacke u naselju Hrasno. Dio gradskog centra koji je držala VRS je bilo naselje Grbavica, u dužini od gotovo 1500 m uz južnu obalu rijeke Miljacke. Od juga Grbavice snage VRS su zauzimale liniju koja se protezala ka brdu Vraca, te dalje, vrhom brda prema jugoistoku. VRS je držala obje stare Osmanske kule nad Sarajevom na jugoistočnom dijelu grada. Linija opsade je na krajnjem istoku grada išla gotovo smjerom sjever – jug, zaobilazeći Sedrenik na sjeveroistoku i pružajući se sjeverozapadno iznad Olimpijskog stadiona Koševo, ka naseljima Velešića, te Pofalićima južno od Vogošće koju su držale snage VRS. Na sjeverozapadu grada, stratešku tačku Žuč je Armija Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH) konačno i nepovratno osvojila u decembru 1992. godine. VRS je dalje okružila naselje Rajlovac koje su držale snage Armije Republike BiH, od kojega je zapadna linija opsade također išla linijom sjever – jug. Zapadna je granica označena prugom, od koje su snage VRS držale zapadnu stranu, a ARBiH istočnu. Obje snage kontrolirale su teritorije u blizini aerodroma Sarajevo. VRS je držala Ilidžu na sjeverozapadnom izlazu iz Sarajeva, te dio naselja Butmir na južnoj strani izlaza, dok je ARBiH nadzirala veći dio naselja Stup istočno od Ilidže.
Ideja o kreiranju jedne korisne i precizne mape koja bi pomogla u kretanju gradom opsjednutom teškim i lakim naoružanjem, pod djelovanjem snajpera realizirana je po samom okončanju Opsade. Suada Kapić i Ozren Pavlović su 1996. godine kroz jedan likovni prikaz nastojali mapirati „različite nivoe opstanka u urbanoj sredini“. Mapa s ključnim elementima opsade je u prvobitnom formatu bila iscrtana rukom, a na pozadini je sadržavala legendu i tekstualni opis istaknutih područja, objekata i elemenata. Položaji naoružanja su precrtani s karte JNA, ali je odmah na početku iscrtavanja mape bilo jasno da će zbog formata same mape, biti potrebno koristiti simboliku, te je tako naoružanje i iscrtano, iza jedne „crvene linije oko grada“. Ističu kako je „Mapa Opsade“ rađena na „osnovu dokumenata i fotografija snimljenih tokom blokade, da bi se jednom slikom uspjela prikazati izmijenjena geografija jednog grada izolovanog od ostatka svijeta, iako pred očima medija tog svijeta. Mapa je svjedočanstvo o gradu koji je preživio zahvaljujući tome što je na ruševinama stare stvorio sasvim novu civilizaciju, svjedočanstvo o gradu koji je koristio reciklažu, solarnu energiju, pilule za prečišćavanje vode, satelitske komunikacije.“
Nihad Kreševljaković je Uvodniku „Mape Opsade“ objavljene 1996. godine istaknuo kako je glavni grad Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo, napadnuto od JNA potpomognute lokalnim teroristima tokom 5. aprila, snagom od „260 tenkova, 120 minobacača i mnogo oružja manjeg kalibra“. Potpuna blokada je prema „Uvodniku“ nastupila nakon 2. maja 1992. godine te je „Svakog dana [grad je] gađan sa 4.000 granata a ciljevi su, između ostalih, bili bolnice, muzeji, džamije, crkve, škole, sinagoge, porodilište, biblioteke, kao i mjesta gdje su građani stajali u redovima za hljeb i vodu. Agresor je uništio zgradu glavne pošte, a grad je odsječen od izvora vode, struje, plina. Hrane je ubrzo nestalo. Groblja su se širila. [...] Opsada grada trajala je od 2. maja 1992. do 26. februara 1996. ili 1.395 dana, što je najduža opsada u modernoj istoriji.“
Po pitanju opsade Sarajeva u bazama ICTY su dostupni i mnogo precizniji izvještaji, koji Grad promatraju kroz nacionalističku optiku. U svojoj vojnoj ekspertizi „Rukovodna nadležnost Dr Radovana Karadžića u sistemu strategijskog komandovanja VRS“ general Radovan Radinović tvrdi kako Sarajevo nije bilo okupirano i podijeljeno uz upotrebu vojne sile. Sarajevo je, prema njegovom mišljenju, bilo podijeljeno „mnogo pre početka oružanog sukoba“ bez obzira na datum koji se smatra za početak sukoba. Srpskim dijelovima grada Sarajeva smatra općine i naselja Vogošću, Rajlovac, Ilidžu, Ilijaš, Hadžiće, Lukavicu, Krupac, Nedžariće, Pofaliće, Grbavicu i dio Dobrinje, budući su, prema Radinoviću, Srbi u ovim dijelovima grada bili u većini, te ističe da „srpska strana u mešovitim opštinama nije ni kontrolisala, niti pokušavala da zauzme delove sa dominantnim muslimanskim ili hrvatskim stanovništvom.“ Slijedom takvog poimanja, „podelu Sarajeva nije izvršila vojska bosanskih Srba, već građani uplašeni za svoje živote“ koji su barikade podigli na granicama etnički definisanih naselja. Prema Radinovićevoj ekspertizi su jedini „pravi taoci te podele bili (su) urbani Srbi, koji su ostali zatočeni u potpunom muslimanskom okruženju u starom delu grada.“ Dalje u ekspertizi i sam naglašava kako je tokom rata manji dio Sarajevsko-romanijskog korpusa „bio frontom okrenut ka urbanom delu gradskog područja, na liniji sukoba na početku 42 km, a na kraju rata 64 km [...]“ te kako je „srpska strana (je) bila u izrazitoj nadmoći kada je reč o težoj ratnoj tehnici i većim kalibrima oruđa.“ Isto tako ističe kako su sa pravca Trebevića i sa sjevera „od Radave i Mrkovića“ Srbi bili u izrazitoj prostornoj prednosti, te su sa „tih položaja mogli (su) da pod vatru sredstava za podršku stave ciljeve u gotovo celom istočnom delu grada.“ No, „lanac objekata“ koji se proteže između Trebevića i grada „isprečio [se] ispred snaga SRK u ovom delu operativnih položaja, i praktično im onemogućavao dejstvo na gradsko jezgro.“ Jedinice SRK su, prema ovoj ekspertizi, tokom najvećeg razdoblja rata u Sarajevu nastojale „da odbrane te svoje vrlo nepovoljne položaje u Nedžarićima, Ilidži, Rajlovcu, Vogošći, Grbavici, Vracama, Lukavici, Jevrejskom groblju i Dobrinji i tako spreče izlazak snaga 1. K A BiH u slobodni operativni prostor prema Jahorini, Romaniji i Ozrenu, naseljen gotovo isključivo srpskim stanovništvom.“
Logor na otvorenom – Sarajevo 1992-1996
Prostor Sarajevske kotline koji je na ovakv način opisivala linija fronta, prostor koji je bio pod opsadom VRS od aprila 1992. pa sve do marta 1996. godine je moguće promatrati i kao logor na otvorenom, „komad teritorija koji je postavljen izvan normalnoga pravnog poretka […], struktura u kojoj se izvanredno stanje […] realizira na normalan način” te “mjesto na kojemu se realizirala najapsolutnija conditio inhumana koja je ikada opstojala na Zemlji.” U logorima, koje Agamben ne promatra kao povijesnu činjenicu i anomaliju, već kao skriveni predložak, “nomos političkog prostora u kojemu i danas živimo”, izvanredno stanje postaje pravilo, izvanredni prostor “u kojem nije samo zakon u cjelosti suspendiran, nego se i činjenica i pravo miješaju bez ostatka” te je na taj način u logorima – sve moguće.
Pazi snajper! - „Ako ti vidiš i komad brda i brdo vidi tebe“
Prijetnja smrću je po stanovništvo u opsadi, nakon održavanja protesta 5. aprila 1992. godine postala i tokom čitave opsade, bila stalno prisutna u njegovoj svakodnevici, tako da je nakon opsade postalo jasno da je “hiljade (je) lažnih podjela koje u Sarajevu prave” te da je “Jedina koja ima smisla (je) podjela na žive i mrtve. Tako se svijet suštinski dijeli na dvije polovine.”
Tokom ovog protesta su stanovnici Sarajeva, kojima su se tokom dana pridružili radnici i stanovnici obližnjih općina, tražili smjenu vlasti koja je izabrana na novembarskim izborima 1990. godine. Istoga dana, u milicijskoj akademiji na Vracama su naoružane skupine SDS-a zarobile pitomce akademije. Na građane koji su sa platoa bosanskohercegovačke Skupštine, na vijest o zarobljavanju pitomaca, krenuli putem mosta Vrbanjuša prema Vracama, kako bi ih oslobodili je bilo pucano iz pravca Jevrejskog groblja, te su spriječeni u tom naumu. Na okupljene je pucnjava otvorena i iz hotela Holiday Inn. Tokom ovog protesta su na mostu ranjena četiri civila, a ubijeni su Suada Dilberović, Olga Sučić (koje postaju simboli prvih žrtava rata u Sarajevu) i Muhidin Šabanović, dok su u drugim dijelovima grada ubijeni Miomir Vučijak, Škundrić Darinka, Bevanda Marijo i Omerbegović Aida.
Smrt Suade Dilberović, studentice medicine iz Dubrovnika je inspirirala Asima Delilovića za motiv postera, na kojemu snajperista, u civilnoj odjeći, sakriven zastorima u udobnosti sobe, kao “odličan strelac, naoružan snajperskom puškom”, nosi naočale za vid, koje simboliziraju upletenost i utjecaj kruga srpskih intelektualaca u razaranju političkog subjektiviteta Bosne i Hercegovine, nalazi „savršenu“ metu među prolaznicima na ulici.
Ratni reporter Philippe Buffon je neposredno nakon uspostavljanja linija opsade u Sarajevu, tokom juna 1992. godine snimao djelovanje snajperista koji su bili angažirani na obje strane linije fronte. Tokom juna i augusta je snimao snajperistu koji je bio pripadnik TO SR BiH, kasnije pripadnik Armije BiH, a oko dvije sedmice je boravio na području koje je bilo pod kontrolom VRS. Prikupio je i montirao video materijal na vlastitoj internet stranici. Tokom 2012. godine je Buffon posjetio Sarajevo s ciljem da nakon 20 godina od uspostavljanja opsade, ponovno snimi i razgovora sa ljudima koje je snimao i tokom rata. Tek nakon objavljivanja Buffonovg video materijala na kojem je između ostalog prikazan vojnik VRS koji snajperskom puškom puca na civile, Odjel za ratne zločine pri Tužilaštvu Bosne i Hercegovine je tokom maja 2021. godine formirao predmet koji će ispitati snajpersko djelovanje na području Nedžarića i Alipašinog polja u Sarajevu.
Baze ICTY i djelovanje snajpera u Sarajevu
„Aleja snajpera“ je kolokvijalni naziv za glavnu gradsku saobraćajnicu kojom su povezane sarajevske općine Centar, Novo Sarajevo i Novi Grad Sarajevo, a na koju je djelovano snajperskom vatrom iz pravca Jevrejskog groblja, sa Grbavice, Kovačića, Vraca, a do početka juna 1992. i iz kasarne „Maršal Tito“ (kada je JNA iseljena iz ove kasarne u centru grada). Normalno kretanje ovom saobraćajnicom i okolnim brisanim prostorom između Marin Dvora na istoku i Dolac Malte prema zapadu zbog snajperskog djelovanja gotovo da nije bilo moguće. Unatoč tome, stanovništvo se uz krajnji oprez, svjesno velike mogućnosti ranjavanja i pogibije kretalo kroz prostor koji je bio pod snajperskim nadzorom.
Zamjenik komandanta komande Sarajevsko-romanijskog korpusa (SRK) VRS, pukovnik Dragan Marčetić je 4. novembra 1992. godine svim jedinicama Korpusa naredio da izvrše procjenu mogućnosti kako bi u svojim zonama odgovornosti postavile snajperiste na odgovarajuća snajperska gnijezda koja se trebaju utvrditi. Prema naredbi je bilo potrebno odrediti broj snajperskih mjesta i na ista postaviti potreban broj snajperista. Jedinice su nakon ispunjavanja ovog zadatka trebale komandi sačiniti zahtjev kojim se ukazuje na potrebe punog izvršenja naređenja u kojem su trebale navesti trebovanje za snajperistima, snajperskim puškama i nišanskim spravama i uređajima. U odgovoru Komandi SRK od 29. oktobra 1993. godine je Veljko Stojanović, komandant 1. Sarajevske motorizovane brigade, istaknuo kako u brigadi raspolažu sa 4 komada puške 7,9 mm M48 sa optičkim nišanom, dvije puške 7,62 mm sa optičkim nišanom, tri mitraljeza 7,62 mm M48 sa optičkim nišanom, 12 komada snajperske puške 7,9 mm, potom 10 komada poluautomatske puške 7,9 mm snajperska 176, dvije automatske puške 7,62 mm sa pasivnim IC uređajem, te 8 prigušivača. Istaknuo je kako u brigadi ne postoji posebna snajperska jedinica, te da snajperskim oružjem raspolažu borci jedinice na položaju. Izrazio je potrebu za još 10 snajperskih pušaka sa infra-crvenim uređajima i prigušivačima. Miro Radić, komandant Rajlovačke lake pešadijske brigade je komandi SRK 3. novembra 1993. godine dostavio Izvještaj u kojem govori kako brigada raspolaže „sa dvije grupe snajperista koje odrađuju posao“, te da za „dejstvo navedenih grupa dobijaju zadatke lično od komandanata ili NŠ.“ U istom dopisu je istaknuo kako Brigada raspolaže sa 9 komada snajperske puške 7,9 mm M76, te sa tri snajerske puške 7,9 mm M48, koje su u privatnom vlasništvu, kao i jednom puškom od 5,56 mm. Izrazio je potrebu za 9 prigušivača i za prigušivačkom municijom.
Glavni štab VRS je početkom 1995 godine donio Program za „Kurs snajperista“ u VRS, koji su se organizirali na nivou Komandi Korpusa više puta godišnje. Prijedlog kandidata za snajperiste su vršili komandanti bataljona, pukova-brigada, a cilj obuke je bio da se snajperisti osposobe za „pravilno rukovanje i precizno gađanje snajperskom puškom.“
Uposlenici MUP-a CSB, Sektora kriminalističke policije su po reintegraciji Sarajeva tokom aprila 1996. godine pronašli i dokumentirali postojanje većeg broja puškarnica, mitraljeskih i snajperskih gnijezda u Lenjinovoj ulici (danas Grbavička) u zgradama uz rijeku Miljacku, na brojevima ulaza 6-A, 8-A, 14-A i 26 koji su imali zonu djelovanja prema naselju Soukbunar, prema Zemaljskom muzeju, Tehničkoj školi, hotelu Holiday Inn, Muzeju revolucije (danas Historijski muzej), Bulevaru Borisa Kidriča (danas ulica Franca Lehara), mostu „Bratsvo-Jedinstvo.“
Snajperska gnijezda su pronađena i u zgradi ulice Rave Jankovića, na broju 2A iz kojih je djelovano prema ulici Vojvode Putnika (Zmaja od Bosne), Vilsonovom šetalištu, Bratstva i Jedinstva (Hamdije Ćemerlića), kao i u zgradi u ulici Smederevska na broju 45 koja se nalazila na okupiranim padinskim dijelovima Sarajeva, a iz koje je djelovano protuavionskim mitraljezom.
Iz Zapisnika o uviđajima koji su vršeni na području Grbavice tokom aprila 1996. godine, gdje su otkrivena i locirana mjesta sa kojih je djelovano po civilnom stanovništvu vidljivo je da su snajperska gnijezda bila smještena na najvišim spratovima, na tavanskim prostorijama na samim vrhovima zgrada, sa mogućnošću izlaska na krov ili na najnižim spratovima; da su za snajperska gnijezda korištene prostorije stanova kao i zajedničke prostorije stanara zgrade koje su bile posebno zaštićene vrećama napunjenim pijeskom, uz zidove dodatno zidanim ciglama ili drvenim daskama.
Zaključak
Nakon početne nevjerice u mogućnost izbijanja ratnog stanja u Bosni i Hercegovini, od prvih vijesti o izbijanju nasilja i percipiranju stanja opsade kroz dnevnu štampu, umjetnost karikature je bilo moguće pratiti na koji se način nasilje reprezentira u umjetničkom djelovanju i dalje difuzira. Pjesnički i likovni umjetnički izraz stanovništva koje je izravno bilo životno ugroženo nasiljem je jednako tako bilo sredstvo kroz koje je moguće sagledavati fenomen opsade i načine nadgledanja i kažnjavanja stanovništva unutar postavljenog obruča. Nešto kasnije ovom se umjetničkom izrazu pridružuje nastojanje ne samo stanovništva pod opsadom, već i stranih foto-reportera i snimatelja da se nasilje dokumentira, arhivira i dalje istražuje. Poseban vid izvora koje je moguće koristiti pri istraživanju reprezentacije nasilja tokom opsade Sarajeva sačinili su izravni sudionici, i ove je izvore moguće podijeliti na dvije skupine. U prvu, koju je autor koristio u ovom radu bi ulazila dokumentacija koja je sačinjena od onoga ko čini nasilje, izvršioca – samih snajperista i njihovih nadređenih, dok bi drugoj skupini dokumenata pripadala građa koja se odnosi na one koji su izloženi nasilju.