Proslave nezavisnosti Makedonije

Proslave nezavisnosti Makedonije

Udruženje za modernu historiju ovih dana objavljuje zbornik radova „Ideje o transformaciji Jugoslavije 1990-ih godina“, u kojem pišu Dubravka Stojanović, Božo Repe, Milivoj Bešlin, Husnija Kamberović, Vera Katz, Branimir Janković, Adnan Prekić i Petar Todorov. Naš portal će objaviti dijelove ovog zbornika

Piše: PETAR TODOROV

Prva decenija nezavisnosti prošla je nezapaženo i bez velikih obilježavanja. Razlog tome bio je oružani sukob između vladinih snaga i albanskih pobunjenika koji je započeo u februaru 2001. godine. U toku cijele te godine fokus javnosti i političkog rukovodstva bio je usmjeren na sami sukob i traženje načina da se sukob ne proširi u opći građanski rat. Te godine u augustu potpisan je Ohridski okvirni ugovor, koji je redefinirao Republiku Makedoniju, a do kraja godine usvojeni su amandmani na Ustav Republike koji su omogućili veća prava albanskoj zajednici. Na taj način, pored odluke ASNOM-a od 2. augusta 1944. godine, kada je osnovana Republika Makedonija, referendum i proglašenje nezavisnosti 1991. godine i Ohridski ugovor postali su novi temelj i osnova budućeg razvitka Republike Makedonije.

Za razliku od prve, druga decenija nezavisnosti obilježena je nizom događaja i manifestacija. Na vlasti je bila desničarsko-populistička stranka VMRO-DPMNE, koja je organizirala vojnu paradu ispred zgrade Sobranja, a centralna manifestacija odvijala se na potezu od Sobranja do novootvorenog muzeja (za tu priliku) koji je tada nosio nekoliko naziva: Muzej makedonske borbe za državnost i samostalnost (Muzej na makedonskata borba za državnost i samostojnost), Muzej unutrašnje makedonske revolucionarne organizacije (Muzej na Vnatrešnata makedonska revolucionerna organizacija – VMRO) i Muzej žrtava komunističkog režima (Muzej na žrtvite na komunističkiot režim). Muzej je projekat tadašnje Vlade Nikole Gruevskog, a otvoren je 8. septembra 2011. godine, kada je predsjednik Republike Gjorgje Ivanov predao originalni dokument Deklaracije nezavisnosti Makedonije na čuvanje u Muzej.

Pritom su glavni politički rukovodioci održali govore u kojima su isticali važnost triju događaja koje politička i intelektualna elita smatra krucijalnim u stvaranju nezavisne Makedonije: Ilindanski ustanak 2. augusta 1903. godine, Prvo zasjedanje ASNOM-a 2. augusta 1944. godine i referendum 8. septembra 1991. godine. Govori troje glavnih zvaničnika Republike sadržavali su i snažne političke poruke građanima u cilju mobilizacije glasača, ali i poruke osuđivanja bivše države i sistema. Naprimjer, predsjednik Sobranja Trajko Veljanovski u svom govoru ističe sljedeće:

„Deklaracije [Ilindan, ASNOM i Referendum 1991. godine] projektuju Makedoniju kao modernu i demokratsku državu, koja izvlačeći se iz stege komunizma i lažnog jugoslovenstva krenula je putem političkog pluralizma i tržišne ekonomije.“

Pored osude bivšeg režima, poruke za evropsku integraciju i dobre međuetničke odnose neodvojiv su dio tih govora, ali bez spominjanja Ohridskog ugovora. Govor predsjednika Republike Gjorgja Ivanova povodom otvaranja Muzeja više se odnosi na historiju i njeno tumačenje i značaj za makedonsko društvo nego na sam razvitak države i njenu budućnost. Ivanov je govorio o dijelovima makedonske historije koji su bili skriveni do dana nezavisnosti, misleći na makedonske komunističke vođe iz Drugog svjetskog rata, kao što je bio slučaj Metodija Andonova Čenta (predsjednik Prezidijuma ASNOM-a), koji je bio uhapšen i osuđen u partijskim obračunima u socijalističkoj Makedoniji odmah nakon završetka rata. Pritom je relativizirao komunistički aspekt partizanskog pokreta predstavljajući ga kao dominantno nacionalno-oslobodilački. Govoreći i idealizirajući historiju, Ivanov dodaje:

„...ne može se istorija menjati, ne može drugi da nam pišu, iskrivljavaju [ili] propisuju našu istoriju.“

Najznačajniji ali i najduži govor te večeri imao je predsjednik Vlade Nikola Gruevski, što se prije svega može okarakterizirati kao politički govor u jeku izborne kampanje. Polovina govora Gruevskog odnosila se na historiju i opravdavanje projekta Skopje 2014, kojim su izgrađene nove zgrade u arhitektonskom stilu što podsjeća na neoklasični i barokni stil, ali i postavljanje tridesetak spomenika na centralnom trgu uključujući kolosalni spomenik antičkog kralja Aleksandra Velikog, Filipa II, Justinijana (bizantijskog imperatora), cara Samuila (srednjovjekovnog vladara), kao i manjih spomenika koji se odnose na makedonske intelektualce i revolucionare iz 19. i 20. vijeka. Projekat Skopje 2014. definiran je kao državno-partijska intervencija u urbanom prostoru i konsolidiranje makedonskog etnonacionalnog historijskog narativa. Pritom je tom narativu dodana i antička komponenta, tačnije, antičko porijeklo makedonskog naroda. Dio novog narativa predstavlja i antikomunistička retorika i historijski revizionizam u odnosu na socijalističko jugoslavensko naslijeđe. U tom kontekstu Gruevski je istakao sljedeće:

„Spomenici i gradnje u kojima će biti smeštene državne institucije su produžetak svete ideje za slobodu i državnost [Makedonije]“.

Pored ovih političkih poruka i poruka kontinuiteta državnosti i naroda, koristeći govore i pisma revolucionara od kraja 19. i početka 20. vijeka i koristeći državni praznik, tadašnji premijer poslao je i političke poruke o tome da se neće mijenjati ime države, te poruke o pravu na ime i identitet. Pritom je tražio od svih političkih činilaca da se ujedine oko ovih ideja. Spomenuo je i međuetničke odnose, ali kao i u primjerima govora predsjednika Sobranja i Republike, Nikola Gruevski nije spominjao Ohridski ugovor, no sva tri govora mogu se definirati kao isključivi i etnocentrični kad je u pitanju i prošlost i sadašnjost.

U deceniji koja je uslijedila makedonsko društvo postajalo je sve podjeljenije, a od 2015. do 2017. prolazilo je kroz ozbiljnu političku i društvenu krizu, u kojoj se ni međuetnički odnosi nisu zaobišli. Pritom su se vladajuća stranka i njene pristalice često obračunavali s neistomišljenicima i proglašavali ih za izdajice makedonske nacionalne ideje i nacije. Prijeteći ljudima, vladajuća stranka često je koristila historiju i historijske ličnosti koje se u makedonskom narativu smatraju izdajicama Makedonije i Makedonaca, a tzv. patriotska društva, u čije su ime poslane prijetnje neistomišljenicima, nosila su imena nekih od vođa historijskog VMRO-a.

Treća decenija nezavisnosti dočekana je u sasvim različitim uvjetima i bez Nikole Gruevskog. Premijer i predsjednik Republike dolaze iz stranke SDSM (Socijaldemokratski savez za Makedoniju), koja je deset godina bila opozicija Gruevskom. Predsjednik Sobranja Talat Xhaferi član je DUI-a (Demokratska unija za integraciju) bivše UÇK i koalicioni je partner VMRO-DPMNE-a od 2008. do 2016. godine.

Ako uporedimo proslave druge i treće decenije nezavisnosti, možemo naći identične elemente, kao što je, naprimjer, vojna parada. Pritom je u proslavi treće decenije nezavisnosti u paradi bilo i radnika iz različitih profesija (ljekara, rudara, vatrogasaca, sportista i drugih), kao što je to bilo u bivšem sistemu. Proslava treće decenije odvijala se u kontekstu snažnih podjela u društvu, pogotovo nakon promjene ustavnog imena države 2019. godine u Republiku Sjevernu Makedoniju. U tom kontekstu državni vrh je održao svoje govore ispred Sobranja. Među prvima je to bio predsjednik Republike Stevo Pendarovski, koji je kao i njegovi prethodnici potcrtao značaj „tri Ilindana“ (1903, 1944. i 1991) za nezavisnu makedonsku državu:

„Nezavisnost stečena 1991. godine je treća i zadnja faza najvećeg nacionalnog projekta u našoj istoriji, započet i razvijan kroz dva Ilindana [1903. i 1944].“

Za razliku od svojih prethodnika Ivanova i bivšeg premijera Gruevskog, Pendarovski je dobar dio svog govora posvetio i međuetničkoj integraciji i značaju Ohridskog okvirnog ugovora za razvoj države, ali i samokritički komentirajući odnos države i elite prema glavnim društveno-ekonomskim i političkim pitanjima, kao što su odnos prema nemakedoncima, međunarodni odnosi i migracije mladih. Nakon Pendarovskog govorio je predsjednik Sobranja Talat Xhaferi, koji je također istakao značaj dva Ilindana za stvaranje nezavisne države 1991. godine, ali i veliki značaj Ohridskog ugovora za izgradnju pravednije multikulturne i multietničke države. Na kraju proslave obratio se predsjednik Vlade Zoran Zaev, koji je u nešto dužem govoru u odnosu na prethodnu dvojicu, ocjenjujući Dan nezavisnosti kao jedan od najsvjetlijih datuma makedonske historije, također usporedio Dan nezavisnosti s trećim Ilindanom. U svom govoru isticao je značaj i doprinos ljudi iz prošlosti koji su se borili za stvaranje makedonske države, ali i evropsku budućnost Sjeverne Makedonije. Zaev je iskoristio priliku da kritikuje politiku prethodne vlasti opisujući je kao „izolacionističku politiku“ i „politiku zarobljavanja države“.

Pored glavne manifestacije Vlada Republike Sjeverne Makedonije organizirala je i debatu na kojoj su svoje mišljenje iznijeli oni koji su direktno učestvovali u procesima osamostaljivanja socijalističke Makedonije od Jugoslavije. U toj debati gotovo svi su isticali izvanredno tešku situaciju u kojoj se nalazila Makedonija 1991/1992. godine, ali i stanje unutar te republike u odnosu na raspoloženje građana za glasanje na referendumu za nezavisnost.

Na toj debati, s jedne strane, bili su Albanci, koji su, razočarani svojim statusom, bojkotovali referendum, a albanski politički akteri iz 1991. i 1992. godine tumače kako je diskriminatorski odnos države prema Albancima bio glavni uzrok za oružani sukob iz 2001. godine. S druge strane, makedonske elite, osvrćući se kritički na tadašnje odluke koje su negativno utjecale na prava Albanaca u Republici Makedoniji, misle da je sukob iz 2001. godine direktno povezan s ratom na Kosovu i da ga treba gledati kroz tu prizmu. Što se tiče samog referenduma i raspoloženja makedonskog naroda za nezavisnost, bivši savjetnik Gligorova 1991. godine i ministar unutrašnjih poslova 1992. godine Ljubomir Frčkovski ističe kako se političko rukovodstvo Republike Makedonije nalazilo u veoma kompliciranoj situaciji zbog odsustva jasnog opredjeljenja za nezavisnost kod Makedonaca, zatim zbog prisustva JNA na teritoriji Makedonije i snažnih veza sa Srbijom. Čak je spominjao i operaciju OPERA Službe za bezbjednost JNA na teritoriji Makedonije kao dio tog pritiska, iako je dobro poznato da se ta operacija odnosila na Hrvatsku i njeno političko rukovodstvo. U kontekstu veza Makedonije i Srbije bivši premijer Ljubčo Georgievski dodao je da su Makedonci imali velike simpatije prema Miloševiću. Naime, državni vrh pristupio je tome veoma pažljivo i taktizirajući donosio odluke za nezavisnost, što dobro objašnjava referendumsko pitanje od 8. septembra 1991. godine.

Drugu važnu debatu povodom triju decenija nezavisnosti organizirala je Makedonska akademija nauka i umjetnosti (MANU), gdje su pored svečanog dijela, na kojem su svoja obraćanja imali aktuelni i bivši predsjednici Republike, svoja obraćanja imali i historičari, prezentirajući različite poglede, kako se kaže u samom naslovu naučnog skupa, na dvije etape razvoja savremene makedonske države: 1941–1991. i 1991–2021. godine. Većina izlaganja odnosila se na pitanja razvoja institucija u spomenutim etapama, a manje na sam čin stjecanja nezavisnosti i analizu društveno-ekonomskog i političkog konteksta kada je nezavisnost ostvarena. Ipak, ovaj naučni skup sadrži puno više prezentacija o savremenoj makedonskoj historiji i proglašenju nezavisnosti nego što je do sada napisano i objavljeno.

U tom kontekstu, dok političke elite koriste proslavu nezavisnosti za promoviranje svojih politika i pogleda na prošlost, historičari se slabo bave ovim pitanjem. Nezainteresiranost za tu temu doprinosi stvaranju vakuuma u raščišćavanju nekih elemenata najnovije historije Makedonije. Upravo taj vakuum omogućava političarima da politiziraju i manipuliraju određenim događajima od samog kraja 1980-ih i početkom 1990-ih, tačnije, raspadom socijalističke Jugoslavije i proglašenjem nezavisnosti. Danas u makedonskoj historiografiji postoji veoma malo radova o temi raspada Jugoslavije i osamostaljenja Makedonije, a objavljivanje prezentacija s naučnog skupa organiziranog od strane MANU-a svakako će poboljšati situaciju u odnosu na brojnost radova.

Od onoga što je dosad objavljivano većina radova uglavnom je deskriptivna, a neki sadrže i faktografske greške, kao što je tvrdnja (u jednom od radova) da je Ustav Republike Makedonije od 17. novembra 1991. godine proglasio Republiku za državu svih makedonskih građana i pored toga što je taj ustav u suštini proglasio Republiku Makedoniju kao nacionalnu državu Makedonaca, ili tvrdnja da se intervencija JNA u Sloveniji desila krajem 1991. godine. Što se tiče referendumskog pitanja i njegove formulacije u kojoj je uključena i mogućnost pridruživanja u Savez suverenih jugoslavenskih država, historičari smatraju kako je to bio rezultat političko-vojne krize i prisustva JNA na teritoriji Makedonije. Ipak, nedostaju detaljnije analize odluka donesenih 1991. i 1992. godine i njihovo kritičko promatranje.

Zaključak

Najpoznatije narodno kolо u makedonskom folkloru bez sumnje je Teškoto. Kolo je nastalo iz tradicije pečalbara iz zapadnog dijela Makedonije i opisuje trenutak rastanka s porodicom, zajednicom i odlazak na pečalbu. Od nastanka do danas interpretacije ovog kola kreću se od socijalnog aspekta do viktimizacije makedonskog naroda, tačnije, promatraju težak život Makedonaca. U jednom dijelu ova tumačenja situaciju u Makedoniji promatraju na taj način da etnički Makedonci sebe percipiraju u kontekstu razvoja događaja u protekle tri decenije. Izvedba ovog kola u početku je veoma spora, s teškim koracima, što na neki način objašnjava put koji je socijalistička Makedonija započela 1991. godine kao Republika Makedonija, a danas njime ide kao Republika Sjeverna Makedonija. To je period velikih socijalnih i ekonomskih izazova, ali i unutrašnjih problema u kojima su međuetnički odnosi bili dominantni izazov makedonske i albanske političke elite. Međutim, prisutno je i međunarodno etabliranje nove države koja ima simboličke sporove gotovo sa svim svojim susjedima: problem imena sa Grčkom, spor oko historije i identiteta s Bugarskom, spor oko Pravoslavne crkve sa Srbijom. Svi ovi problemi i izazovi bili su i još uvijek djeluju kao potencijal za destabilizaciju Republike (Sjeverne) Makedonije.

Projekat „Jugoslavija 1990-ih godina: Ideologije, konteksti, historiografske interpretacije“ je finansirala Fondacija Heinrich Böll, ali stavovi i mišljenja iznesena u ovoj publikaciji predstavljaju isključivo stavove i mišljenja temeljena na istraživanjima autorica i autora te ne predstavljaju nužno stavove Fondacije Heinrich Böll.

24.12.2021

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.