Put Makedonije ka nezavisnosti trasiran je početkom 1991. godine

Put Makedonije ka nezavisnosti trasiran je početkom 1991. godine

Udruženje za modernu historiju ovih dana objavljuje zbornik radova „Ideje o transformaciji Jugoslavije 1990-ih godina“, u kojem pišu Dubravka Stojanović, Božo Repe, Milivoj Bešlin, Husnija Kamberović, Vera Katz, Branimir Janković, Adnan Prekić i Petar Todorov. Naš portal će objaviti dijelove ovog zbornika

Piše: PETAR TODOROV

Često politička i intelektualna elita u (Sjevernoj) Makedoniji ističe da se Republika Makedonija 1991/1992. godine jedina odvojila od socijalističke Jugoslavije, što se nekad tumači i kao odvajanje od Srbije bez ratnog sukoba, ili, kako vole da kažu, bez ispucanog metka i prolivanja krvi. Ovo spominjanje često se tumači u pozitivnom kontekstu i kao zahvalnost politike tadašnjeg rukovodstva. Nakon trideset godina može se reći da je politika tadašnjeg političkog rukovodstva, na čijem je čelu stajao Kiro Gligorov, bila ispravna. Gligorov je bio član Prvog zasjedanja Antifašističkog sobranja za narodno oslobođenje Makedonije (ASNOM) 2. augusta 1944, a u Jugoslaviji je obavljao visoke savezne dužnosti. Bilo je riječi o iskusnom političaru koji je bio cijenjen u međunarodnim krugovima. Naravno, period Gligorova nije idealan i možemo naći puno zamjerki i grešaka u njemu, ali politika razdruživanja i pregovori s rukovodstvom već raspadnute JNA za mirno povlačenje svakako su bili značajni da ne dođe do oružanog sukoba u Makedoniji. Tadašnja opozicija, desničarski i populistički krugovi optužuju Gligorova za „prodaju“ državnog imena i prihvatanje privremenog imena Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija, koje je omogućilo Republici Makedoniji da bude međunarodno priznata i da postane član Ujedinjenih nacija.

Ali, odvajanje od Jugoslavije i odlazak nekadašnje Federalne armije nije bio miran proces, kako se ponekad tvrdi. U tom kontekstu bilo je grupa i političara koji su htjeli da dođe do sukoba, ili kako se nekad govorilo: država se pravi prolivanjem krvi. Krajem 1991. i početkom 1992. godine registrirano je nekoliko incidenata, a neki od njih bili su rezultat saradnje HDZ-a i predstavnika radikalnih struktura u makedonskoj policiji s ciljem da se pritisak na Hrvatsku smanji. Na kraju, ovi incidenti nisu imali snagu pokretačke sile sukoba između Armije i makedonske policije, ali ratna atmosfera i strah od rata bili su prisutni u javnosti, što možda najbolje objašnjava jedan od grafita u Skoplju iz tog vremena:

„neće se zaratiti ovde!

Tako su i za Bosnu pričali, pa sad ceo svet samo posmatra.“

Istovremeno, međuetnički odnosi u Republici bili su tenzični. Porast makedonskog nacionalizma u toku 1980-ih godina imao je svoj odraz i na odnose između Makedonaca i Albanaca. Svakako su događaji na Kosovu imali svoj utjecaj na ove odnose. Dolazak Miloševića na vlast i njegova politika na Kosovu nailazili su na simpatije i kod Makedonaca. Porast albanskog nacionalizma na Kosovu imao je također svoj utjecaj na Albance u Makedoniji. U tom kontekstu nekoliko incidenata između makedonskih vlasti i Albanaca prijetilo je da destabilizira državu i uvede je u međuetnički konflikt. Najteži incident dogodio se u novembru 1992. godine, kada je provedena policijska akcija odstranjivanja nelegalnih prodavača cigareta na pijaci Bit Pazar u Skoplju. Naime, u toj akciji došlo je do oružanog incidenta i ubistva dvoje Albanaca od strane makedonske policije. Narednih godina bilo je većih i težih incidenata između makedonskih vlasti i albanske manjine, a 2001. godine pod utjecajem događaja na Kosovu, kada je Republika Makedonija trebala proslaviti prvu deceniju nezavisnosti, dogodio se oružani sukob između Oslobodilačke nacionalne armije / Ushtria Çilimitare Kombëtare – ONA / UÇK i makedonske vojske.

Nezavisnost

Put Republike Makedonije ka nezavisnosti trasiran je početkom 1991. godine. Naime, Sobranje je 25. januara 1991. usvojilo Deklaraciju za nezavisnost Makedonije, a fomalno-pravno taj je proces završen odlaskom JNA u martu 1992. godine i međunarodnim priznanjem 1993. godine pod privremenim imenom Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija, nakon čega je i primljena u članstvo Ujedinjenih nacija. Svakako se za najznačajniji događaj smatra 8. septembar 1991, kada je održan referendum o nezavisnosti. Velika većina glasača (95%) podržala je nezavisnost. Albanska manjina bojkotovala je referendum zbog nezadovoljstva statusom i položajem Albanaca u Republici, kako su tada isticali. Ova odluka objašnjava izlaznost od 72,16%. Referendumsko pitanje je glasilo: „Da li ste za suverenu i nezavisnu državu Makedoniju sa pravom da stupi u budući savez suverenih država Jugoslavije?“. Samo referendumsko pitanje pokazuje da je tadašnje rukovodstvo Republike (predsjednik Kiro Gligorov, predsjednik Vlade Nikola Kljusev i predsjednik Sobranja Stojan Andov) taktiziralo u odnosu na pregovore između republika i raspoloženje unutar Makedonije. Nakon objavljivanja rezultata mnogi su počeli govoriti da su 8. septembar i rezultati referenduma podjednako važni u makedonskoj historiji kao i Ilindanski ustanak makedonske revolucionarne organizacije protiv Osmanske Imperije, koji je započeo na Ilindan (Dan svetog Ilije) 2. augusta 1903. godine, i Prvog zasjedanja ASNOM-a, koje se također održalo na isti datum, samo 1944. godine. Na taj način referendum iz 1991. godine simbolično je nazvan „treći Ilindan“. U godinama koje su dolazile referendumsko pitanje bilo je predmet polemika i političkih napada na tadašnje rukovodstvo u smislu da se nisu odricali Jugoslavije i jugoslavenske ideje.

Dok se nova evropska država pokušavala izboriti za svoju stabilnost i međunarodno priznanje, ekonomski izazovi i problemi bili su veliki. Kolaps socijalističkog sistema, gubljenje starih tržišta, propadanje banaka, embargo na Saveznu Republiku Jugoslaviju, ali i blokada Grčke rezultirali su porastom šverca akciznih roba, velikim padom bruto domaće proizvodnje i brzim rastom nezaposlenosti. U takvom kontekstu provedena je transformacija društvenog kapitala ili, popularnije nazvana, privatizacija, čije se negativne posljedice i dan-danas osjećaju. Izgradnja institucije nezavisne države išla je paralelno s privatizacijom i uvođenjem novog društveno-ekonomskog sistema. Ukratko, to je period koji danas svi nazivaju „tranzicija“ i čije posljedice i njihova politizacija još predstavljaju dio političkog diskursa u makedonskom društvu i osnovu za političke podjele.

Tri tačke koje su do sada spomenute u ovom tekstu – međuetnički odnosi, ekonomija i međunarodno priznanje obilježit će razvoj Republike Makedonije, danas Republike Sjeverne Makedonije, u proteklih 30 godina. Pogled i tumačenja na ove tri decenije koje nude akteri događaja od 1990. godine do danas, kao i pogledi analitičara neodvojivi su od navedenih tačaka. Jedino su se mijenjala tumačenja i dominantni pogledi u zavisnosti od vremena i društveno-ekonomskog i političkog konteksta.

Projekat „Jugoslavija 1990-ih godina: Ideologije, konteksti, historiografske interpretacije“ je finansirala Fondacija Heinrich Böll, ali stavovi i mišljenja iznesena u ovoj publikaciji predstavljaju isključivo stavove i mišljenja temeljena na istraživanjima autorica i autora te ne predstavljaju nužno stavove Fondacije Heinrich Böll.

23.12.2021

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.