MIROVNA KONFERENCIJA U HAGU 1991. GODINE – CRNOGORSKA PERSPEKTIVA

MIROVNA KONFERENCIJA U HAGU 1991. GODINE – CRNOGORSKA PERSPEKTIVA

Udruženje za modernu historiju ovih dana objavljuje zbornik radova „Ideje o transformaciji Jugoslavije 1990-ih godina“, u kojem pišu Dubravka Stojanović, Božo Repe, Milivoj Bešlin, Husnija Kamberović, Vera Katz, Branimir Janković, Adnan Prekić i Petar Todorov. Naš portal će objaviti dijelove ovog zbornika

Piše: ADNAN PREKIĆ

Otvorenim sukobom u vrhu Saveza komunista Jugoslavije na 14. kongresu (januar 1990) započeta je posljednja faza raspada Jugoslavije. Svi elementi političke krize koja je prijetila da eskalira u vojne sukobe ukazivali su da je jugoslovenska federacija u ozbiljnim problemima, a politički procesi u pojedinim republika ne samo da nisu uticali na smirivanje već su krizu dodatno komplikovali. Jedan od posljednjih pokušaja političkog rješenja krize bila je inicijativa predsjednika jugoslovenskih republika da u međusobnim pregovorima pronađu održivo rješnje. Prvi takav sastanak održan je u Splitu krajem marta 1991. godine, a posljednji u Stojčevcu kod Sarajeva 6. juna 1991. godine. Tokom ovih pregovora iskristalisala su se dva koncepta jugoslovenske krize: prvi – koji je pozivajući se na rješenja Ustava iz 1974. godine afirmisao princip “načela suverenosti republika, kao federalnih jedinica”, i drugi – koji je zagovarao ideju o “suverenosti naroda i njihovom pravu na samoopredjeljenje”.

Nakon bezuspješnih pokušaja dogovora između rukovodstva jugoslovenskih republika ključnu ulogu u posredovanju preuzela je Evropska zajednica (EZ), koja je u tom trenutku bila u fazi transformacije, odnosno usvajanja Ugovora o Evropskoj uniji ili Mastrihtskog ugovora. Jedinstvenim odnosom prema krizi u Jugoslaviji i zalaganjem za postizanjem svebuhvatnog mirovnog rješenja Evropska zajednica pokušavala je legitimisati sopstvenu poziciju i pokazati sposobnost vođenja jedinstvene vanjske politike. Prvobitni plan Evropske zajednice podrazumijevao je očuvanje mira i održivi dogovor o nekoj vrsti jugoslovenske zajednice koja bi bila sposobna za ubrzani prijem u Evropsku zajednicu. Na jednom od sastanaka predsjednika jugoslovenskih republika hrvatski predsjednik Franjo Tuđman ukazivao je na otvoreni poziv Brisela, iskazan u Deklaraciji Evropske zajednice. Takvo stajalište potvrđeno je i u jednoj od Deklaracija EZ-a, u kojoj je navedeno da “Jugoslavija ima najbolje izglede da se harmonično integrira u novu Europu, uz obavezu da se ustavna kriza u zemlji razriješi putem dijaloga, uz poziv svim zainteresiranim stranama da se uzdrže od upotrebe sile i da u punoj mjeri poštuju ljudska prava i demokratske principe”.

Nakon slovenskog i hrvatskog proglašenja nezavisnosti (25. jun 1991) počeli su i oružani incidenti koji su prijetili eskalacijom sukoba. Takav razvoj događaja ubrzao je i angažovanje čelnika EZ-a, koji su posredovali u razgovorima Slovenije i Hrvatske s jedne i Predsjedništva SFRJ s druge strane. Rezultat tog posredovanja bilo je usvajanje Brionske deklaracije 7. jula 1991. godine, kojom je dogovoren prekid neprijateljstava i uspostavljanje tromjesečnog moratorijuma na odluke Slovenije i Hrvatske o izlasku iz SFRJ, kako bi se u narednom periodu dala šansa za nastavak pregovora o budućnosti Jugoslavije. Otvorenim angažovanjem čelnih ljudi Evropske zajednice došlo je do internacionalizacije jugoslovenske krize, a nakon zaključaka ministara EZ-a u Hagu od 5. jula i usvajanja Deklaracije o situaciji u Jugoslaviji Evropska zajednica je krajem avgusta 1991. godine usvojila novu Deklaraciju, u kojoj je najavila održavanje Mirovne konferencije o Jugoslaviji i definisala model rješavanja krize. U novoj Deklaraciji o Jugoslaviji, usvojenoj 27. avgusta 1991. godine na vanrednom Samitu šefova diplomatija, konstatovana je zabrinutost za pogoršanje bezbjednosne situacije, naručito u Hrvatskoj. U deklaraciji je osuđena uloga “srpskih snaga”, kao i uloga JNA. Čelnici EZ-a pozvali su Predsjedništvo SFRJ da “odmah prekine sa nelegalnom upotrebom vojnih formacija koje su bili pod njihovom komandom”. Oštrim, ali jasnim ocjenama šefovi vanjskih poslova država EZ-a poručili su da “neće prihvatiti politiku svršenog čina“. Još jednom je naglašena obaveza mirnog rješenja krize, uz prijetnju uvođenja ograničenja i sankcija za sve koji se protive njihovom konceptu rješavanja krize. Jedan od ključnih stavova Deklaracije EZ-a od 27. avgusta 1991. godine bilo je insistiranje na hitnom prekidu vatre i saglasnost oko neophodnosti održavanja Mirovne konferencije, na kojoj bi došlo do dogovora i pronalaženja održivog rješenja jugoslovenske krize. Već naredne nedjelje (7. septembar) u Hagu je usvojena nova Deklaracija, u kojoj je iskazana želja predstavnika EZ-a da “donesu mir svima u Jugoslaviji i nađu trajna rješenja, pravedna za sve njihove legitimne interese i težnje”. U Deklaraciji se najavljuje osnivanje Arbitražne komisije, koja je trebala razjasniti svaku pravnu nejasnoću u procesu rješavanja jugoslovenske krize, između ostalog i pitanje razgraničenja među jugoslovenskim republikama. I u ovoj Deklaraciji zahtijevao se automatski prekid vojnih sukoba, potvrđujući ranije promovisan princip nepromjenjivosti granica, iskazan kroz stav da se “ne prizna ni jedna promjena granica, koja ne bi bila mirnim sredstvima i sporazumom”.

Od samog početka pregovora za rješenje jugoslovenske krize zvanična Crna Gora formalno se zalagala za iznalaženje mirnog i održivog rješenja jugoslovenske krize. Ipak, svi stavovi crnogorskog državnog rukovodstva uvijek su bili vrlo bliski zvaničnim stavovima Beograda. Najotvoreniji u podršci srpskom državnom rukovodstvu bio je Branko Kostić, član Predsjedništva SFRJ iz Crne Gore. Kostić, prvi predsjednik Predsjedništva Crne Gore nakon AB-revolucije, nakon preuzimanja funkcije člana Predsjedništva SFRJ ispred Crne Gore blisko je sarađivao sa Slobodanom Miloševićem, a u vrijeme jugoslovenske krize bio je jedan od njegovih ključnih ljudi u Predsjedništvu SFRJ. S te pozicije apsolutno je podržavao politiku Miloševića, zbog koje je ponekad dolazio u sukob i sa zvaničnicima Crne Gore. Republičko rukovodstvo Crne Gore formalno je pokušavalo da stvori utisak samostalnog vođenja politike, ali su skoro svi njihovi stavovi bili veoma bliski onome što je afirmisala zvanična Srbija. Njihovo zvanično stajalište zagovaralo je ideju da ne treba silom zadržavati Sloveniju i Hrvatsku u Jugoslaviji, ali da pored garancija ovim republikama da mogu napustiti Jugoslaviju treba garantovati identična prava i svim narodima koji žele da ostanu u Jugoslaviji. U ovom dijelu posebno je zanimljiv odnos Crne Gore prema srpskoj zajednici u Hrvatskoj, koja je po ocjenama crnogorskih zvaničnika bila ugrožena i imala je pravo da sama odlučuje u kakvoj državi želi da živi. Tokom susreta i pregovora predsjednika republika crnogorski predsjednik Momir Bulatović izbjegavao je jasno određenje o tome šta će Crna Gora učiniti ukoliko bi ostale republike raspisale referendum o nezavisnosti. Na direktno pitanje predsjednika Hrvatske Franja Tuđmana da se izjasni o ovom pitanju Bulatović je tokom susreta na Cetinju 29. aprila 1991. godine dao dvosmislen odgovor. Saopštio je da razmišljanja u rukovodstvu Crne Gore idu u dva pravca: “da Crna Gora bude republika unutar Jugoslavije kao savezne države ravnopravnih republika naroda i građana, i drugo to je naravno sve u radnoj verziji, da Crna Gora postane suverena, nezavisna i samostalna država izvan sadašnje države Jugoslavije, uz mogućnost da se, ukoliko se odredi je li za pitanje broj dva, građani tada i izjasne da li ta nova država želi da pokrene postupak udruživanja u savez suverenih država. To su, naravno, razmišljanja i radna verzija“. Nešto kasnije Bulatović je počeo da govori o principu po kome bi se “pravo na samoopredjeljenje i otcjepljenje” garantovalo narodima, a ne jugoslovenskim republikama. Iako se o tome nije jasno izjašnjavao, već je isključivo govorio na nivou principa, Bulatović je tim stavovima afirmisao ideju srpskog rukovodstva koje se zalagalo za reviziju republičkih granica i stvaranje neke nove Jugoslavije u kojoj bi se pored Srbije i Crne Gore, eventualno Bosne i Hercegovine, našle i teritorije u Hrvatskoj u kojima je srpski narod činio većinu. Bliskost rješenjima po kojima bi se pravo na samoopredjeljenje garantovalo narodima, a ne republikama, Bulatović je ponovio u intervju za TV Crne Gore neposredno nakon potpisivanja Mirovnog sporazuma o prekidu neprijateljstava u Hrvatskoj 2. septembra 1991. godine. On je tada saopštio da je za Crnu Goru načelno bilo prihvatljivo potpisivanje primirja i najava organizovanja mirovne konferencije, ali da “su neophodna neka dodatna pojašnjenja”. Naveo je da je Crna Gora principijelno potpisala tekst Deklaracije zalažući se za postizanje mirnog rješenja krize i početka političkog dijaloga, ali da u samom sporazumu postoji mnogo nelogičnosti. Ukazao je da su sporazum potpisale strane koje nisu u sukobu, kao i strane koje nemaju apsolutno nikakav legitimitet i mogućnost da garantuju sprovođenje potpisanog sporazuma. Za Bulatovića je najspornije bilo što sporazum nijesu potpisali “legitimni predstavnici srpskog naroda u Hrvatskoj, koji su strana u sukobu i bez kojih je nemoguće sprovođenje ovog sporazuma”.

Iako suštinski na istim pozicijama kao Bulatović, dosta oprezniji u ovim ocjenama bio je tadašnji predsjednik crnogorske Vlade Milo Đukanović. Tokom zvanične posjete Italiji i razgovora s italijanskim zvaničnicima Đukanović je objašnjavao da je “aktuelna jugoslovenska kriza rezultat sistemskih nelogičnosti posljeratnog razdoblja” i da načelno niko nema pravo da zadržava određene republike u Jugoslaviji ako to ne žele. Po njegovoj ocjeni, problem nastaje u onom trenutku kada se počne razmišljati o modelu razdruživanja jer se u takvoj situaciji dešava da “dijeljenjem država objektivno dijelovi pojedinih naroda nađu u drugim državama”. Po njegovoj ocjeni, osnovni problem jugoslovenske krize ležao je u odnosima između Srba i Hrvata, uz optužbu Hrvatske za brutalno kršenje prava srpskog naroda u toj republici, zbog čega su oni “stvorili autonomiju koja se već ponaša kao samostalna država”. Đukanović je iznio i svoje viđenje rješenja jugoslovenske krize, koje po njemu treba da se zasniva na principu stvaranja državne zajednice “u kojoj bi republike imale veću samostalnost i prenjele kao zajedničko na tu državu odbranu, monetarnu politiku i dio spoljne politike”. Komentarišući mogućnost obnavljanja samostalne crnogorske države, Đukanović je saopštio da “Crna Gora ima sve pretpostavke da bude samostalna država, ali da bi to bilo i anticivilizacijski i antievropski”.

Projekat „Jugoslavija 1990-ih godina: Ideologije, konteksti, historiografske interpretacije“ je finansirala Fondacija Heinrich Böll, ali stavovi i mišljenja iznesena u ovoj publikaciji predstavljaju isključivo stavove i mišljenja temeljena na istraživanjima autorica i autora te ne predstavljaju nužno stavove Fondacije Heinrich Böll.

20.12.2021

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.