Jugoslovenska ideja u praksi je sačuvana upravo u sferi umjetnosti i kulture

Jugoslovenska ideja u praksi je sačuvana upravo u sferi umjetnosti i kulture

U okviru serijala „Nova Levica, angažovana muzika i kultura“, na portalu Rockomotiva objavljen je razgovor sa beogradskom istoričarkom Ivanom Pantelić. Razgovor je Milan Đorđević. Mi prenosimo dio razgovora.

Profesionalno se bavite istinom o jugoslovenskoj prošlosti u socijalističkom periodu stvaljajući akcenat u svojim naučnim istraživanjima na proces emancipacije žena u povesno novom društvenom poretku građenom na temeljnim načelima komunističke ideologije. Ko su, po vama, glavni krivci i šta su stvarni razlozi za uništenje SFRJ i kulturno hegemonijske revizije njene prošlosti? Ako uvažimo sve njegove mane i nedostatke, koja civilizacijska dostignuća socijalističkog društvenog uređenja, u kojima su uživale brojne posleratne generacije, su poništena u tranzicionom procesu, a smatrate da bi trebala da budu obnovljena i da li je uopšte moguće ostvariti tu zamisao?

Ivana: Raspad socijalističke Jugoslavije i stvaranje novih, post-socijalističkih država podrazumevalo je i formiranje novih društava. Ta „novaˮ društva nisu bila ni po čemu savremenija, modernija, emancipovanija od socijalističkog. Naprotiv, upornim insistiranjem na potpunom diskontinuitetu sa socijalističkim nasleđem, devedesetih godina 20. veka na Balkanu su formirane nacionalne države, izrazito ksenofobne, definisane mržnjom prema svemu drugom i drugačijem od dominantnog nacionalističkog narativa. Preplavljene ratovima, bedom, kako ekonomskom tako i mentalnom i socijalnom, nove države su se svesno i agresivno odricale antifašističkog, partizanskog nasleđa Drugog svetskog rata i posleratnog perioda. Na ovom talasu zaborava i smišljenog prećutkivanja antifašističke prošlosti nestajalo je i sećanje na heroine Narodnooslobodilačke borbe − Partizanke. Brisano je sećanje na one stradale u ratu a zaboravljene su i sve, tada još uvek žive, sugrađanke koje su se beskrajno ponosile svojom prošlošću i nikada se nisu javno odricale te, za većinu njih formativno najznačajnije životne uloge, uloge Partizanke. Ratovi po pravilu, vanredne situacije, dovode do iznuđenih, često brzih i ekstremnih emancipatorskih promena. Učešće žena u ratovima, do Drugog svetskog rata, na prostoru Balkana nije iskakalo iz patrijarhalnih matrica. Kako u ratu jedino naoružan pojedinac/pojedinka ima subjekat, simboličku ali i stvarnu moć, svaka druga uloga i žrtva manje se vrednuju i cene. Posmatrano iz perspektive uloge žene i ženske emancipacije, Drugi svetski rat donosi velike novine. Žene, po prvi put u istoriji ratova, ravnopravno sa svojim saborcima zauzimaju mesta u borbenim jedinicama. Borkinje su se pokazale jednako srčane, borbene, neustrašive, hrabre kao što su bile i bolničarke i naravno jednako hrabre kao i borci. Ugrubo uzevši žene su činile oko 10% partizanske vojske tokom rata.

U miru, partizanke su svakako delile sudbinu većine stanovništva u ratom razorenoj zemlji. Žene su posle rata uzele veliko učešće u aktivnostima vezanim za obnovu i izgradnju zemlje. Prve posleratne godine, zapravo prva dekada, donela je veliki preokret u formalno-pravnom položaju žene. Naime u tih deset godina žene su prvo 24. članom Ustava iz 1946. pa nakon toga i setom zakona potpuno formalno-pravno izjednačene s muškarcima. Podsetila bih da je u Srbiji sve do 1945. na snazi bio Srpski građanski zakonik iz 1844. prema kome je žena tretirana kao pasivni objekat. Politička prava su joj u potpunosti bila uskraćena. Bila je pod patronatom nekog muškog člana porodice, bio da je to otac, brat ili muž. Udate žene su u naslednom pravu 920. članom, ovog pravnog akta, bile tretirane kao maloletne i maloumne osobe. Zakonik nije predviđao razvod kada je u pitanju žena niti su maloletna deca, ukoliko do razvoda dođe, pripadala majci. Utvrđivanje očinstva u vanbračnim odnosima bilo je zakonom zabranjeno. Posmatrano iz pozicije ženske emancipacije, prva dekada posle Drugog svetskog rata, je zaista bila jedna od najvećih tekovina rata i partizanske revolucije! Možemo polemisati da je period posle Drugog svetskog rata u čitavoj Evropi doneo emancipatorske pomake kada je položaj žene u pitanju, politička prava su dobile ne samo Jugoslovenke već i gotovo sve Evrpoljanke… sve to zaista stoji, ali Jugoslovenke−Partizanke su svojim angažovanjem u ratu i velikim ljudskim žrtvama ta svoja prava za sebe i osvojile. I to ih čini, poput britanskih sifražetkinja, u britanskoj istoriji glavnog toka, jedinstvenim fenomenom u prošlosti ovih prostora.

Organizacija, koja je ženama pružala, široko javno i političko delovanje svakako je bio Antifašistički front žena Jugoslavije (AFŽJ), kao jedina ženska politička organizacija. Ukidanjem AFŽ, te svođenjem aktivnosti novih ženskih organizacija pretežno na pitanja majki i deteta novo jugoslovensko društvo zapravo nije taklo srž patrijarhata, porodica, i uloge unutar nje, ostale su petrifikovane i potpuno anahrono postavljene i održavane. Stoga, kada govorimo o, i promišljamo posleratno društvo, teško da možemo govoriti o patrijarhalnom diskontinuitetu. Razumljivo je da se patrijarhalne matrice ni ne mogu u potpunosti preobraziti i izbrisati za svega nekoliko decenija, koliko je socijalistička Jugoslavija trajala, ali sjajni početak i formalno izjednačavanje žena i muškaraca dalo je odličan zamah i zdravu osnovu za dalje razvijanje emancipatorskih politika. Devedesete godine 20. veka su demantovale i porazile svaku humanu ideju, sve ono što baštini i podrazumeva humanistička levica tada je poništeno i uništeno i na žalost savremena stvarnost nas u tome još uvek ne demantuje. Žene u Srbiji, s izuzetkom političkih prava, i dalje postavljaju ista pitanja, traže odgovore i poboljšanje položaja u svim segmentima društva kao i pre stotinu godina. One slobode koje mi sada kao građanke Srbije u 21. veku baštinimo jesu upravo te formalno-pravne jednakosti koje su žene osvojile u socijalističkoj Jugoslaviji, neposredno nakon Drugog svetskog rata. A te slobode su za sebe ali i za nas osvojile upravo Partizanke, toga trebamo biti uvek svesne i na tome im neizostavno moramo biti iskreno i beskrajno zahvalne. Hvala našim stradalim i preživelim Drugaricama jer su se borile i za našu potencijalno humaniju i lepšu budućnost.

Šta mislite o emancipacijskim mogućnostima i značaju umetničke i generalno kulturne produkcije, kao bitnog učesnika u idejnoj i političkoj borbi za promociju humanističkih ideala i težnji nove levice, koja utopijski nastoji da promeni vladajući ideološki i materijalni poredak stvarnosti?

Ivana: Jugoslovenska ideja u praksi je sačuvana upravo u sferi umetnosti i kulture. Jedinstveni kulturni prostor nikada nije prestao da postoji. Nakon raspada Jugoslavije promenilo se mnogo toga u umetnosti i kulturi, jugoslovenstvo više nije bilo primarna tema, naprotiv nije bila ni poželjna u dominantnim kulturnim matricama novih društava, no bez obzira na sve izazove, prepreke, probleme sa kojima su se umetnici i umetnice suočavali, i sa kojima se i danas suočavaju, (post) jugoslovenska kulturna scena nije nestala. To je, ujedno jedna od retkih tekovina jugoslovenskog nasleđa koja u savremenom trenutku veoma uspešno funkcioniše. Za razliku od levičarskih političara, umetnici nemaju diskontinuitet u saradnji i radu. Ono što dodatno raduje i uliva nadu jesu mladi stvaraoci koji, iako rođeni nakon raspada Jugoslavije, svoj rad baziraju na jugoslovenstvu u vrednostima koje je socijalistička Jugoslavija baštinila. Ovo je veoma značajno upravo zbog potencijalnog približavanja naše zajedničke prošlosti većem broju mladih ljudi koji o Jugoslaviji nemaju gotovo nikakav jasno izgrađen stav, a ukoliko ga imaju on je često nekritički negativan, pošto je nastao na osnovu vrednosti formiranih u post-jugoslovenskim narativima. Za većinu građana i građanki post-jugoslovenskih država, rođenih nakon raspada Jugoslavije jugoslovensko nasleđe predstavlja daleku nepoznanicu. O tome svedoče različita sociološka istraživanja. Trenutno se realizuje projekat Mladi i raspad SFRJ-višenje generacija “potčinjenih i uskraćenih” u okviru koga mladi istoričari i istoričarke govore o svom doživljaju Jugoslavije. Svedočanstvo moje koleginice Ane Radaković smatram veoma dragocenim i želim i ovde da podelim

Ana predstavlja manjinu u svojoj generaciji. Upravo zbog te manjine, ali i zbog svih ostalih, postojanje jugoslovenskog kulturnog prostora beskrajno je dragoceno jer nas uporno podseća na sve pozitivne tekovine naše zajedničke prošlosti i gradi mehanizme za potencijalne buduće saradnje.

Ivana Pantelić istoričarka (1977. Beograd) naučna je saradnica Instituta za savremenu istoriju. Bavi se društvenom istorijom Jugoslavije i Srbije u 20. veku. Jedna je od osnivačica Centra za jugoslovenske studije. U fokusu istraživanja joj je istorija žena, posebno emancipatorski procesi tokom 20. veka. Autorka je monografija „Partizanke kao građanke: društvena emancipacija partizanki u Srbiji, 1945-1953ˮ (2011.), „Uspon i pad “prve drugarice” Jugoslavije: Jovanka Broz i srpska javnost 1952-2013.” (2018.) i koautorka, sa kolegom Danilom Šarencem, knjige „Dve polovine sećanja: partizanski dnevnici kao izvor za istoriju Drugog svetskog rataˮ (2013.)

Čitav razgovor dostupan na portalu Rockomotiva.

12.10.2021

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.