Kako je konstruirana i kako je kažnjena „Tuzlanska grupa“? – Sudbina Saliha Bureka

Kako je konstruirana i kako je kažnjena „Tuzlanska grupa“? – Sudbina Saliha Bureka

Udruženje za modernu historiju je ovih dana objavilo knjigu „Tuzlanski procesi 70-ih godina XX stoljeća“, autora Kadrije Hodžića. Naš portal će u narednih nekoliko nastavaka objaviti dijelove ove studije.

Jedan od osuđenika kao član „Tuzlanske grupe“ bio je i dr Salih Burek (1924-2014).

Salih Burek je rođen u Tuzli, u istoj tuzlanskoj mahali Tušanj kao i Pašaga Mandžić, u porodici koja je porijeklom iz Hercegovine. Osnovnu i građansku školu završio je u predratnoj Tuzli. Po završenoj Trgovačkoj akademiji u Brčkom, 1944. godine uključuje se u NOP. U završnim operacijama za oslobođenje zemlje bio pridodat prištapskim jedinicama u Beogradu koje su koordinirale rad sa sovjetskom Armijom kao prevodilac za ruski jezik. Nakon rata ostao u Beogradu u vojnoj službi. Na Ekonomskom fakultetu u Beogradu diplomirao 1952. godine, nakon čega se vratio u Tuzlu. Doktorirao je na Ekonomskom fakultetu u Sarajevu 1965. godine.

Na kraju studija upoznao Pašagu Mandžića, koji je kao visoki republički funkcioner 1951. godine posjetio Beogradski univerzitet tražeći da se svi bosanski studenti nakon diplomiranja vrate u Bosnu i Hercegovinu i pomognu njenu obnovu i razvoj. Za povratak u Tuzlu Bureku je bio presudan upravo taj poziv Mandžića. Za vrijeme svog profesionalnog angažmana kojeg je najvećim dijelom obavljao u Tuzli i Sarajevu, Burek je bio stalno vezan za Pašagu Mandžića. Burek je bio bliski prijatelj i najbliži saradnik Mandžića, prema kojem je gajio neizmjerno poštovanje i divljenje. Većinu javnih poslovnih i drustvenih poduhvata, koje je inicirao, Mandžić je pripremao i izvodio u dogovoru sa Burekom. Između ostalog, u vrijeme kada se smatralo da je Sarajevski univerzitet dovoljan za visokoobrazovne potrebe Bosne i Hercegovine, Pašaga Mandžić je u tajnosti upravo sa Burekom pripremao osnivanje Tehnološkog fakulteta u Tuzlu. Slično je i sa rješenjima problema tonjenja u Tuzli, projektovanje koncepcije razvoja hemijske industrije u tuzlanskom bazenu i td.

Imenovanje Pašage Mandžića za predsjednika Tuzlanskog sreza (1953-1959) godine profesionalno ga je još više zbližilo Mandžiću. Burek je započeo s radom u Rudniku „Kreka“ a Pašaga je u prioritetu svog mandata upravljanja srezom Tuzla imao upravo rudnike, rudare i proizvodnju uglja. Srez je u to vrijeme obuhvatao približno prostor regije sjeveroistočna Bosna. Svi koji su poznavali Pašagu Mandžića svjedoče o njegovoj velikoj zainteresovanosti za problematiku rudarstva i prisnom odnosu sa rudarima, njihovim sudbinama i poštovanju prema njihovoj burnoj revolucionarnoj prošlosti. Uočivši Burekove stručne i moralne kvalitete Mandžić ga 1957. godine predlaže za načelnika za privredu u Srezu, pa se Burek preselio iz Lukavca, gdje je obavljao dužnost upravitelja Rudnika „Lukavac“ u Tuzlu, a njegova supruga, stomatolog, iz Doma zdravlja u Lukavcu u Dom zdravlja u Tuzli. Poznanstvo i poticaji za rudarsku problematiku, koje mu je razvijao Mandžić, biće itekako uputni za Burekovu profesionalnu posvećenost temama tuzlanskog rudarstva.

Burek je obavljao niz odgovornih funkcija: u od kraja pedesetih do sredine sedamdesetih godina XX stoljeća - od načelnika za privredu Tuzlanskog sreza, direktora rudnika u Banovićima, člana Ekonomskog vijeća i sekretara Skupštine Republike Bosne i Hercegovine, generalnog direktora Instituta za rudarska i hemijsko-tehnološka istraživanja do profesora na Tehnološkom i Rudarskom fakultetu u Tuzli i Višoj ekonomsko-komercijalnoj školi u Brčkom.

Kao direktor Rudnika mrkog uglja „Tito“ Banovići (postavljen 1962. godine), Burek značajno unaprjeđuje poslovanje rudnika. Uz rudnik lignita iz Velenja (Slovenija), banovićki rudnik biva uvršten u jugoslovenske „rudnike sa najvećim poslijeratnim usponom u proizvodnji i standardu.“ U znak velikog društvenog priznanja, ova dva rudnika predstavljaju jugoslovensko rudarstvo na prvomajskoj paradi u Beogradu 1963. godine.

Kao direktor banovićkog rudnika, Burek prvi uvodi praksu stipendiranja učenika i studenata i direktno doprinosi stvaranju prve masovnije domaće tehničke inteligencije u tuzlanskom bazenu. U Banovićima Burek nije posvećen samo poslovanju rudnika i proizvodnji mrkog uglja, nego je zaslužan za ekonomski razvoj i urbanizaciju ove opštine. Njegovom odlukom rudnik finansira izgradnju banovićkih ulica, izgradnju stadiona, izgradnju fontane u centru opštine i podizanje zgrade Radničkog doma, koja postaje središte kulturnih zbivanja u opštini. Međutim, tadašnja politička vlast u Sarajevu nije blagonaklono gledala na ove Burekove doprinose unaprjeđenju urbanizacije Banovića, tretirajući ih kao rasipništvo, pa Burek „zarađuje“ prve negativne političke poene. Njegovim već tada formiranim političkim protivnicima će kasnija nesreća u banovičkom rudniku poslužiti da zaustave njegovu tek započetu političku karijeru. Naime, nakon izbora za člana Sreskog komiteta SK, 1963. godine, već na sljedećim izborima, 1965, Burek će biti izostavljen sa spiska predloženih komunista za Sreski komitet SK. Iz Banovića će ga „izvući“ Pašaga Mandžić, na čiji će prijedlog Burek profesionalnu karijeru nastaviti u Sarajevu, gdje od 1964. godine obnaša funkciju člana Ekonomskog vijeća Republičke skupštine i sekretara Republičke skupštine za vrijeme dok su Rato Dugonjić i Džemal Bijedić bili predsjednici ove Skupštine.

Akademsku karijeru izvodio je kao profesor Političke ekonomije i Ekonomike rudarstva na Tehnološkom i Rudarskom fakultetu u Tuzli i Višoj ekonomosko komercijalnoj školi u Brčkom. U vrijeme studentskih demonstracija, započetih i rasplamsanih početkom juna 1968. godine na Univerzitetu u Beogradu i prenijetih na većinu univerziteta u Jugoslaviji, Burek je jedan od rijetkih profesora i jedini politički aktivist u Tuzli koji odlazi među studente u Tuzli, i javno se suočava sa njihovim zahtjevima. Studenti-demonstranti su s pažnjom saslušali svog profesora, prihvatili njegovo objašnjenje i razišli se.

Ekonomske priloge poćinje objavljivati u Biltenu Društva ekonomista Bosne i Hercegovine. U biltenu objavljuje opsežan članak: Rudnici uglja u uslovima primjene Nacrta zakona o raspodjeli ukupnog prihoda privrednih organizacija (broj 13, 1957). Radničko samoupravljanje koje je u Jugoslaviji uvedeno 1950. godine, proširivalo je proklamovanu ideološku platformu po kojoj radnici trebaju ovladati uslovima reprodukcije i uspostaviti kontrolu nad dohotkom koji ostvaruju. Novi Zakon o raspodjeli ukupnog prihoda samoupravnih preduzeća upravo je predstavljao prvi zakonski osnov za nešto liberalizovaniji obračun ukupnog prihoda u korist preduzeća. Burek teorijski interpretira i s oduševljenjem akceptira ovaj zakonski pristup, dajući mu marksističku valorizaciju dezalijenacije radnička klase od svakog državno-svojinskog monopoliziranja. U tom vremenu samo je mali broj ekonomista aktivan na teorijsko istraživačkoj ravni. Burek je kao ugledni bosansko-hercegovački ekonomista bio član Izdavačkog savjeta ovog časopisa od njegovog osnivanja 1964. godine pa sve do svog hapšenja početkom 1975. godine. Njegove rasprave i pristupi definiranju produktivnosti u okviru samoupravnog socijalizma uvrštavane su među najuglednije u Jugoslaviji. U prvom broju „Ekonomskog glasnika“ u raspravi o perspektivama razvoja Bosne i Hercegovine Burek diskutuje o ekonomskom zaostajanju Bosne i Hercegovine u okviru jugoslavenske Federacije. Jedan je od prvih bosanskih ekonomista koji je ukazivao na prelivanje dohotka u primarnoj raspodjeli iz Bosne i Hercegovine u razvijene dijelove Jugoslavije. Na početku 70-ih godina Burek će u sarajevskom časopisu „Pregled“ argumentirati ekonomske prednosti jugoslavenskog samoupravljanja.

U drugoj polovini 60-ih godina Burek se na nagovor Pašage Mandžića i tadašnjih tuzlanskih močnika Seada Babovića i Mehmedalije Džambića vratio u Tuzlu prihvativši mjesto generalnog direktora Instituta za rudarska i hemijsko tehnološka istraživanja. Formiran početkom 60-ih godina Institut je, zahvaljujući upravo dr. Bureku i njegovim prethodnicima dr. Tadiji Brajoviću i dr. Slavku Baumu, razvio tim od blizu 200 stručnjaka posvećenih opsežnim tehno-ekonomskim i rudarskim istraživanjima na području Bosne i Hercegovine, ali i van nje (značajna istraživanja rađena su za potrebe rudarskih kopova u Hrvatskoj i Srbiji). Naročita fokusiranost je na rudarskim i hemijskim tehnologijama, eksploataciji i preradi mineralnih sirovina na području sjeveroistočne Bosne, o čemu će dr. Burek, također, pisati. S Burekom je Institut razvio zavidni nivo primjenjenih, razvojnih, ali i fundamentalnih istraživanja. Institut se svrstao u najpoznatije u Jugoslaviji, uz one za potrebe Tuzlanskog bazena i privrede Bosne i Hercegovine i Jugoslavije u cjelini radio je istraživačke projekte i studije za savezne organe. Institut su u znak priznanja posjećivali najviši republički politički (Đuro Pucar, Branko Mikulić, Avdo Humo, Rato Dugonjić, Dragutin Kosovac) i akademski predstavnici (Edhem Čamo, Hamdija Čemerlić i drugi). Institut se pročuo i van granica Jugoslavije: pred jednom delegacijom koju je predvodio Dragutin Kosovac, predsjednik Izvršnog vijeća BiH, Burek je izjavio da je Institut na polju istraživanja sonih nalazišta „najkompletnija institucija na Balkanu.“ Uostalom to je, po svom dolasku na Institut jula 1970. godine, izjavio i Ferenc Martoš direktor Rudarskog instititu iz Budimpešte. O posebnom priznanju Institutu i direktoru Bureku svjedoći posjeta Državne delegacije Mauritanije u septembru 1968. godine.

Burek je predvodio izrade strategija ekonomskog i hemijskog razvoja Tuzle i tuzlanskog bazena. Dokazivao je pogrešnost ekonomskog vođenja Tuzle, predstavljajući prve kalkulacije materijalnih šteta od tonjenja Tuzle. U sukobu sa lokalnim i republičkim političkim vrhom ušao je kao direktor Instituta za rudarska i hemijsko-tehnološka istraživanja u Tuzli zbog razvijanja zvaničnoj politici suprotstavljenih privrednih koncepcija razvoja Tuzle. Suprotstavljene ekonomske koncepcije o razvoju Tuzle i žustre ekonomske debate koje je vodio sa tuzlanskim političkim i državno-administrativnim vrhom biće razlozi zbog kojih je prvo isključen iz Saveza komunista i smijenjen sa mjesta direktora Instituta (1972), a potom nekoliko godina kasnije (na početku 1975) uvršten u Pašaginu „grupu.“ Uhapšen je kao profesor Više ekonomsko-komercijalne škole (VEKŠ) u Brčkom u koju je, nakon što je uklonjen iz Instituta za rudarska i hemijsko-tehnološka istraživanja u Tuzli, došao nagovorom tadašnjih profesora VEKŠ-a Murata Sinanagića i Šefika Mulabegovića.

Osuda

U politički konstruiranim optužbama (1975) osuđen je prvo na sedam, a potom na šest godina robijanja u zeničkom zatvoru. Uz inkriminiranje za nacionalizam i omalovažavanje Tita, posebno indikativan dio optužbi - podveden je pod krivično djelo neprijateljske propagande iz čl. 118 st. 1. Krivičnog zakonika - je onaj koji govori o ekonomskim stavovima profesora Bureka. Ovaj dio je paradigmatičan primjer politički motiviranog procesa i karikaturalnog provođenja pravnog metoda dokazivanja i utvrđivanja djela i krivice.

Iako je u svojim naučnim radovima i predavanjima isticao ekonomske prednosti samoupravljanja u predmet inkriminacije upisano mu je da je izvodio kritike ekonomije samoupravljanja i širio propagandu o prednostima sovjetskog sistema; zatim da je širio nacionalnu netrpeljivost i tvrdio da u Jugoslaviji nema „slobode i borbe mišljenja.“ Optužbe, koje su u potpunosti prenesene u Presudu su formirane na osnovu iznuđenih svjedočenja njegovih prijatelja i poznanika. S jedne strane, imamo potpuno odsustvo materijalnih dokaza: dokazi za Burekove antisamoupravne stavove i kritike ekonomske politike socijalističke Jugoslavije dolaze isključivo od iskaza svjedoka i to, svjedoka iz zatvorenog, porodičnog prostora, sa nejasnim svjedočenjima, izvučenih iz sječanja, nesigurnih, često i kontradiktornih među sobom.

Ovakva svjedočenja optuživala su Bureka za stavove o tome da širi priču da slabost socijalizma proističe iz samoupravljanja; da preferira centralistički sistem planiranja SSSR-a; da govori o ekonomskoj krizi („teška ekonomska situacija“); da tvrdi da se u jugoslovenskoj privredi ne pitaju stručnjaci, već političari; da je Jugoslavija prezadužena, a da pomaže siromašne zemlje; da u privredi vladaju anarhija i javašluk, tj. da nema dovoljno planiranja; da u Jugoslaviji buja inflacija i da su za slijeganje zemljišta u Tuzli odgovorni lokalni političari. Čak i da je iznosio „svoje stavove“, za koje u Presudi stoji da je „kritizerski iznosio u svom stanu u različitim prilikama pred više ljudi“... (str. 53 Presude), to samo po sebi opet nema ono čime pravnici konstruiraju krivični motiv i krivičnu posljedicu, jer i tadašnji Krivični zakon, kako je primijetio njegov advokat dr. Savo Strugar, ne poznaje „stavove“ koji ne mogu biti radnja izvršenog krivičnog djela pa čak ni bilo kojeg drugog elementa krivičnog zakona. S druge strane, Burekovi jasno određeni stavovi izrečeni u javnom prostoru, koji su sasvim suprotni iskazima onih koji svjedoče protiv njega, a radi se o njegovim predavanjima studentima, ili još preciznije u njegovom pisanom, naučnom opusu. Burekovi javni stavovi se u sudskom procesu ne samo da ne uzimaju u obzir, nego se u pervertiranom pristupu suda ovi stavovi prikazuju mimikrijskim i karijerističkim, jer se tumače kao prikrivanje njegovog stvarnog mišljenja, a pravi Burekovi stavovi su samo oni koje su odabrani svjedoci „otkrili“ da je iznosio u privatnim druženjima. Dakle, Optužba i Presuda su unaprijed konstruirani i krivičnopravno kontradiktorni: javno izrečeni stavovi, članci i studije dr. Bureka nisu validni kao dokaz, a iskazi svjedoka, dati u polovičnim prisjećanjima su validni. Ne samo pravna antilogika već i krajnja iznevjerenost etičkih principa svake ljudskosti!

Nekoliko rečenica o dokazima materijalne prirode: u nastavku će se u skraćenom obliku prikazati Burekovi stavovi o samoupravljanju i ekonomskoj politici Jugoslavije u njegovim objavljenim radovima. Dakle, Burekova naučno fundirana ekonomska misao u ovim i drugim javno objavljenim radovima se temelji na nekoliko karakterističnih tema:

Prvo, opadanje stope jugoslavenskog ekonomskog rasta i sporo zapošljavanje pretpostavlja nužnost provođenja makroekonomske stabilizacije po principu kombinovanja administrativnih i samoupravnih odluka. Uvođenje u mehanizam stabilizacije samoupravnih odluka, za koje se dr. Burek zalaže, jasno govori da on stoji na pozicijama samoupravljanja u Jugoslaviji, pa otpadaju optužbe da je krivio samoupravljanje za ekonomski neuspjeh socijalističke Jugoslavije.

Drugo, čovjek koji razvija teze o makroekonomskoj stabilizaciji, naprosto, ne može biti u funkciji defetizma i „širenja priča“ o dubini ekonomske krize, što mu se u presudi određuje, a prije toga u iskazima nekih svjedoka spočitava.

Treće, dr. Burek se izričito opredjeljuje za „poštivanje ekonomskih zakonitosti.“ Čovjek koji se zalaže za ekonomske zakonitosti ne može istovremeno biti i za centralizovani sistem, jer je djelovanje/poštivanje ekonomskih zakonitosti obilježje tržišne ekonomije. Burek obrazlaže aksiom političke ekonomije da se na ekonomskim zakonitostima zasniva robna proizvodnja, što je samo drugi izraz za tržišnu ekonomiju. Izraz tržišna ekonomija tada je inkriminian, pa dr. Burek upotrebaljava sinonim – robna proizvodnja. U širem teorijskom diskursu samoupravljanje je oblik u kome djeluje ekonomija „tržišnog socijalizma“ (čuveni ekonomist Branko Horvat je imao tezu o samoupravljanju kao kvazi tržištu).

Četvrto, dr. Burek se zalaže za dosljednu raspodjelu prema radu, što je suprotno administrativno-centralističkom sistemu SSSR-a koji se bazira na mehanizmu veće ili manje uravnilovke. Po dr. Bureku dohodak predstavlja osnovni motiv privređivanja samoupravne privrede i čini svojevrstan društveno-ekonomski odnos svojstven samoupravnom socijalizmu Uzme li se u obzir i njegovo zalaganje za poštovanje ekonomskih zakonisti, naprosto je ne samo sadržajno nego i logički neodrživa optužba za promociju sovjetskog privrednog sistema.

Peto, dr. Burek teorijski fundira opravdanost osnivanja osnovnih organizacija udruženog rada (OOUR-a) argumentima veće rentabilnosti u manjim preduzećima. Ovu tezu potvrđuje svojim istraživanjima jugoslavenske privrede u periodu 1967-1972. godine, pokazujući da je neto-produkt po zaposlenim najveći u manjim preduzeća - tada ustrojenim u obliku osnovnih organizacija udruženog rada.

Šesto, udruživanje rada i sredstava društvene reprodukcije u konceptu radne organizacije (RO, kao korporativnog ustrojstva združenih OOUR-a) – put je po dr. Bureku za obuzdavanje anarhije, za skladnije planiranje i programiranje rada i razvoja, uz uvažavanje ekonomskih zakonitosti.

I sedmo, u Burekovim radovima se obrađuje inflatorni rast dohotka, a njegova kritika je usmjerena na izvore inflacije i one subjekte koji svojim djelovanjem pospješuju inflaciju.

Mnogim Burekovim ekonomskim stavovima dato je za pravo na Savjetovanju jugoslavenskih ekonomista u Dubrovniku (20-21. februar 1975), kada se raspravljalo o Koncepciji dugoročnog razvoja Jugoslavije do 1985.godine, dakle baš u dane njegovog hapšenja u Tuzli.

Montiranim izjavama svjedoka i apsurdnom procesnom logikom Okružnog suda u Tuzli osuđen je na robijanje u Zenici (1975-1981), tokom kojeg je bio prisiljen radu na najtežim poslovima u zeničkoj livnici.

Ponovni naučni i politički aktivitet

Nakon robijanja, u osamdesetim godinamaponovo se kao viši naučni savjetnik Ekonomskog instituta u Tuzli posvećuje naučnoistraživačkom radu i unaprjeđenju ekonomskog razvoja Tuzle i Sjeveroistočne Bosne. U osamdesetim godinama koautor je nekoliko istraživačkih studija i strategija o razvoju pojedinih privrednih sektora (poljoprivrede, saobraćaja), a nakon rata u časopisu „Tranzicija“ objavljuje članak o pogubnosti ideologije neoliberalizma u procesu ekonomske tranzicije Bosne i Hercegovine.

Na početku devedesetih godina prošlog stoljeća, s uvođenjem višeparlamentarnog sistema, aktivno se uključuje u politički život. Učestvuje u stvaranju Stranke demokratske akcije (SDA) Bosne i Hercegovine sa kojom se ubrzo politički razilazi, i sa Adilbegom Zulfikarpašićem osniva Muslimansku bošnjačku organizaciju (MBO) kao njen potpredsjednik. Na prvim demokratskim izborimaizabran je za odbornika opštine Tuzla i poslanika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. U toku rata učesnik je Bošnjačkog sabora u Sarajevu (1993), na kojem u raspravi parlamentaraca o sudbini Bosne i Hercegovine, u kojoj je prisutna ideja o podjeli zemlje i pristajanje na Bošnjačku Republiku, staje na stranu bosankohercegovačke državne cjelovitosti i multikulturalnosti. Na prvim postratnim izborima, biran je za poslanika u Parlamentu Federacije BiH. Član je Foruma parlamentaraca BiH 1990-1999. godine.

Nosilac je mnogih nagrada i priznanja, među kojima: Medalje za hrabrost NOR-a, Ordena rada sa zlatnim vijencem, Medalje zasluga za narod, Priznanje počasnog građanina Banovića, Nagrade Rudnika Banovića i Tuzlanske plakete sa zlatnim grbom.

Preminuo 2014. godine u Tuzli i ukopan u haremu Džindijske džamije.

KADRIJA HODŽIĆ

07.10.2021

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.