Sarajevske ulice su postale labirint barikada, kontrolnih punktova i zasjeda za tenkove

Sarajevske ulice su postale labirint barikada, kontrolnih punktova i zasjeda za tenkove

sarajevo 2 maja

Piše: Robert J. Donia

Kada su u Sarajevu počele borbe, u odbranu grada su stale kako dobro organizirane vojne jedinice, tako i spontano okupljene grupe. Jedinice teritorijalne odbrane u općinama pod kontrolom SDA su se već pripremale za rat, mada sa mnogo manje oružja nego što su imali srpski nacionalisti. Policijske snage MUP-a su bile dobro organizirane, a elitna jedinica specijalne policije pod komandom Dragana Vikića je igrala glavnu ulogu u odbrani grada zahvaljujući svojoj mobilnosti, dobro obučenom komandnom kadru i kapacitetima za borbu. Oni su se pridružili Patriotskoj ligi, Zelenim beretkama, rezervistima i nizu neredovnih formacija koje su uključivale i neke od kriminalnih elemenata u gradu. Vođe više zloglasnih kriminalnih grupa su svoje sljedbenike uključile u borbu, obično pritom ne napuštajući svoje tradicionalne aktivnosti krijumčarenja, krađe, uzimanja reketa i iznuđivanja. Među njima su bila dvojica sa istim nadimkom, “Ćelo”, Ismet Bajramović i Ramiz Delalić. Za Delalića se vjeruje da je na Baščaršiji ubio Nikolu Gardovića, oca srpskog mladoženje, o čemu je više riječi bilo u prethodnom poglavlju. Pored organiziranih elemenata, neformalne grupe građana po naseljima su se okupljale u svrhu patroliranja i odbrane. Sastav svake takve grupe je odražavao sastav stanovnika naselja u kojem je osnovan na, tako da su mnoge grupe bile miješane u smislu nacionalne pripadnosti, starosti i spola. Članovi grupe bi prikupili svo lako oružje koje su imali na raspolaganju, a u nekim slučajevima su uspijevali nabaviti i dodatno naoružanje. Kombinirani napori su omogućili građanima Sarajeva da pomognu u odbijanju prvih napada JNA i srpskih paravojnih snaga.

Kako se sukob širio u aprilu 1992. godine, gradska odbrana je trpila upravo zbog početnog entuzijazma koji je lokalno stanovništvo inspirisao da se pridruže odbrani. Svaka mahala je manje-više imala svog komandanta, prisjeća se komandant vojne policije Kerim Lučarević. On Sarajevo opisuje kao grad prekriven paukovom mrežom kontrolnih punktova, gdje je neko ko putuje sa jednog na drugi kraj grada morao proći i do pedeset straža. Jednostavno putovanje kroz centralni dio grada je moglo trajati i po dva sata. Dopisnik New York Times-a Chuck Sudetic je zabilježio slijedeće: “Ulice glavnog grada su postale labirint barikada, kontrolnih punktova i zasjeda za tenkove.” Vladini zvaničnici su pribjegli prijetnjama oružanom silom da bi konsolidirali lokalne snage pod jedinstvenu komandu. Vojna policija je poslala trideset oficira sa naređenjem da uklone neovlaštene kontrolne punktove i organiziraju grupe za odbranu po naseljima. Lučarević izvještava da je policija ubijedila jednu po jednu stražu da odustanu od barikada.

Bosanska vlada se suočavala sa izazovom koordiniranja ovih šarolikih snaga i njihovog stavljanja pod efikasnu jedinstvenu komandu. Predsjedništvo Bosne i Hercegovine je 15. aprila 1992. ustanovilo jedinstvenu komandu teritorijalne odbrane i naredilo da se sve vojne jedinice u zemlji podrede njoj. Iako se ovaj datum od tada slavi kao rođendan ARBiH, konsolidacija jedinica u jedinstvenu vojsku je tekla neujednačenim tempom i nije završena do kraja rata. Patriotska liga je napustila svoju blago prikrivenu ulogu i postala integralni dio nove armije. No, mnoge kriminalne bande i mnoge grupe koje su egzistirale odranije su ostale organizaciono posebne, a neki komandanti su pokazivali značajnu nezavisnost od svojih nadređenih u prvim mjesecima rata. Nadalje, glavna vojna organizacija bosanskih Hrvata, Hrvatsko vijeće obrane (HVO), tokom cijelog rata odbijala je prihvatiti autoritet ARBiH. Saradnja između ove dvije vojske je uvijek bila ograničena, a u proljeće 1993. one su i međusobno zaratile.

Grad je sa okolnih brda gađan tenkovima, artiljerijom i minobacačima. Među metama se našla i bolnica Koševo u centru grada i Institut za fizikalnu terapiju i rehabilitaciju na Ilidži. Na zaštitne snage Ujedinjenih naroda (UNPROFOR) je otvorena vatra dok su pokušavale spasiti pacijente iz objekta na Ilidži. Zgrada RTV doma je redovno gađana, dok su zvaničnici SDS-a optuživali RTV Sarajevo za navodnu pristrasnost i tražili podjelu televizije i radija na tri nacionalna dijela. Kao što je ranije pomenuto, Olimpijski muzej, vila iz habsburškog perioda u kojoj su bila izložena sjećanja na najbolje dane grada 1984. godine, je zapaljena nakon artiljerijskih pogodaka 25. aprila 1992. godine, i njen sadržaj je nestao u plamenu. Dok su snage srpskih nacionalista granatirale civilne mete u gradu, srpske snage su se i u vatrenim okršajima sudarale sa snagama lojalnim bosanskoj vladi. Većina bitaka su bile koncentrirane u zapadnim i sjevernim predgrađima grada. Srpske snage su općenito bolje prolazile u borbama i postepeno su preuzele kontrolu nad Ilidžom i velikim dijelom Novog Grada. Srpske snage su proširile svoju kontrolu na prilazima gradu i uspostavile su prepreke na ključnim cestama. Do kraja aprila, većina uslova za opsadu Sarajeva bila je ispunjena.

General Kukanjac, komandant Druge vojne oblasti JNA, počeo je vjerovati da ga je Beograd napustio i da će ga optužiti za neuspjeh JNA u Bosni i Hercegovini. Jugoslavenske vlasti su 27. aprila 1992. godine proglasile novi ustav koji je zvanično rekonstituirao dvije preostale republike, Crnu Goru i Srbiju (uključujući i nekada autonomne oblasti Vojvodinu i Kosovo) kao Saveznu Republiku Jugoslaviju. Sa ovim zvaničnim priznanjem da Bosna i Hercegovina nije više dio Jugoslavije, novi ustav je JNA stavio u poziciju okupacione sile u BiH. Nakon neuspjelih pokušaja da se jugoslavenski zvaničnici ubijede da nadležnost nad JNA jedinicama u republici prenesu na bh. vladu, Predsjedništvo BiH je naredilo JNA da se povuče. Predsjedništvo je zahtijevalo da JNA ostavi oružje koje pripada jedinicama teritorijalne odbrane i obećalo je siguran prolaz trupama u povlačenju. O teškom oružju JNA bi se odlučivalo naknadno.

Na samitu srbijanskih civilnih i vojnih lidera u Beogradu 30. aprila, Milošević je iskoristio svoje vidovito naređenje iz decembra 1991. da JNA pretvori u vojsku rođenih Bosanaca. “Slobodan i ja smo to i očekivali i predvideli”, napisao je njegov bliski saradnik Jović. Nakon dosta debatiranja, učesnici su se složili da se JNA treba povući iz Bosne i Hercegovine u roku od petnaest dana. Oni su zaključili da je zahvaljujući transferima osoblja samo deset hiljada od stotinu hiljada vojnika JNA u Bosni i Hercegovini bilo rođeno negdje drugo. Oni su se trebali povući, ostavljajući devedeset hiljada vojnika “uglavnom srpske nacionalnosti, nad kojima može preuzeti političko rukovođenje srpsko rukovodstvo iz Bosne i Hercegovine”, pisao je Jović u sižeu odluka sa sastanka. On je bio zadovoljan rezultatima njihovog djelovanja: “Za nas je ova operacija bila i suviše značajna, a za Srbe u Bosni i Hercegovini, verujem, još značajnija. Dobili su svoju vojsku”. Srbi koji su prisustvovali ovom sastanku, međutim, nisu imali nikakvog formalnog autoriteta da narede povlačenje JNA. Ta nadležnost je bila na saveznom Predsjedništvu, koje je u to vrijeme već bilo pod Miloševićevom kontrolom, i koje je naređenje za povlačenje izdalo 4. maja. U vremenu između samita i odluke Predsjedništva, JNA u Sarajevu je zadala ono što je njen komandant mislio da će biti odlučujući udarac protiv vlade Bosne i Hercegovine. Gotovo je i uspio.

Kontrola JNA nad okolnim brdima je bila neupitna, ali pozicija jedinica JNA unutar grada je postala neodrživa sa naredbom Predsjedništva Bosne i Hercegovine o povlačenju. Jedinice JNA su ostale u svojih šesnaest kasarni u gradu, izložene (kao što su bile u Hrvatskoj 1991.) opkoljavanju i odsijecanju od strane svojih protivnika. Većina artiljerijskih i minobacačkih napada na Sarajevo je došla sa pozicija JNA na brdima, mada je poneko granatiranje ispaljeno iz kasarni u gradu, što je ojačalo odlučnost ARBiH i pješadijom. Bilo je špekulacija da je ofanziva JNA za cilj imala smjenu bh. vodstva koja bi se provela zauzimanjem zgrade Predsjedništva i postavljanjem Fikreta Abdića na mjesto Alije Izetbegovića. No, većina promatrača vjeruje da je cilj bio presjeći grad napola kod zgrade Predsjedništva, čime bi se stari osmanski dio grada izolirao od zapadnih naselja i ključnih objekata vlade. To je bilo u skladu sa petim strateškim ciljem srpskih nacionalista u Bosni i Hercegovini, podjelom Sarajeva. No, oklopne kolone su bile pod komandom JNA a ne Karadžića, a general Kukanjac je do tada pokazao malo interesa za korištenje svojih snaga u svrhu podjele grada. Karadžić se kasnije žalio, naizgled u vezi ovih događaja, na to da JNA nije dala tenkove bosanskim Srbima da bi bitku za Sarajevo doveli do odlučujućeg kraja, ali nije rekao šta bi učinio sa tenkovima da je JNA na to pristala.

Sredinom dana 2. maja dvije oklopne kolone su se susrele južno od sjedišta gradske vlade. General Jovan Divljak, zamjenik komandanta ARBiH i Srbin koji se protivio opsadi nacionalista, ulazak JNA u centar grada nazvao je najgorim trenutkom za snage bosanske vlade. Nakon što su prešli Miljacku, tenkovi JNA su zauzeli pozicije na samo pedesetak metara od zgrade Predsjedništva. Nakon što su osigurali zonu koncentracije, jedinica diverzanata je krenula istočno duž korita Miljacke prema zgradi glavne pošte, objektu koji je projektovao Vancaš i koji je bio posljednja Valterova destinacija u noći 5. aprila 1945. Diverzanti su postavili eksploziv u unutraš­šnjost objekta u kojem se nalazila glavna telefonska centrala i aktivirali ga, što je dovelo do destrukcije i požara koji je uništio unutrašnjost, ostavljajući samo skeletnu strukturu vanjskih zidova. Dok su se povlačili iz objekta, pripadnike JNA uhapsile su vladine snage čiji je zadatak bio da ih presretnu, ali je napad lišio Sarajevo gotovo svih telefonskih usluga za čitav niz mjeseci nakon napada.

Napad JNA oklopnim transporterima je za novonastajuću ARBiH bio ključni izazov. Koristeći malobrojno ali izrazito efikasno protivtenkovsko oružje ARBiH je zaustavila napad JNA. Do večernjih sati 2. maja tenkovi i oklopna vozila JNA su gorila na raskrsnici ispred zgrade gradske vlade. Invaziju JNA su zaustavili slabo opremljeni ali veoma snalažljivi elementi ARBiH. Ipak, šteta pričinjena gradu je bila značajna, a sposobnost JNA da grad bombarduje po volji nije bila umanjena.

Dok su oklopna vozila gorjela u centru Sarajeva, oficiri JNA su slučajno otkrili mogućnost da uzvrate udarac hapšenjem Izetbegovića na sarajevskom aerodromu, prilikom njegovog povratka sa mirovnih pregovora. Prije nego što su njega i kćerku odveli u kasarnu JNA u Lukavici gdje su proveli noć, Izetbegović je uspio telefonom razgovarati sa bliskim saradnikom, članom Predsjedništva Ejupom Ganićem. Kao što je to bio slučaj u ranijim sukobima 2. marta i 6. aprila, televizija je prenosila uživo razgovor između glavnih aktera u drami. Građani Sarajeva, barem oni čiji su domovi još uvijek imali struje, bili su svjedoci napetim pregovorima između generala JNA i civilnog rukovodstva republike, pa su tako čuli i kada je Ganić odbio Izetbegovićevu ponudu da mu prepusti vodstvo. Ganić je, usprkos odbacivanju Izetbegovićevog prijedloga da postane vršilac dužnosti predsjednika, preuzeo kontrolu nad situacijom dok je Izetbegović proveo noć između 2. i 3. maja kao talac JNA.

U međuvremenu, Armija RBiH je najvišeg generala JNA u BiH, Kukanjca, držala pod opsadom u sjedištu komande na Bistriku. On i njegova komandna grupa su se suočavali sa perspektivom napuštanja grada kroz masu razjarenih boraca pored uništenja koje je bilo rezultat napada JNA na grad. Komandant UNPROFOR-a, general Lewis MacKenzie, preuzeo je na sebe ulogu medijatora. MacKenzie dogovorio je da se Izetbegović zamijeni za Kukanjca, jedan za jedan, ali mu je rečeno da Kukanjac želi da njegova kompletna pratnja grad napusti sa njim. MacKenzie nije mogao garantirati sigurnost tako velikoj grupi, no Izetbegović je optimistično obećao MacKenzieu da će garantirati sigurnost svih vojnika u povlačenju.

Planirana razmjena tekla je sporo. Izetbegović i MacKenzie putovali su zajedno u bijelom oklopnom vozilu UN-a do komande JNA, gdje su preuzeli Kukanjca. UN-ovo vozilo je zatim duž Dobrovoljačke ulice povelo kolonu od četrdeset vozila JNA, koja je trebala otići u kasarnu pod kontrolom Srba u Lukavici, sa planom puštanja Izetbegovića u blizini zgrade Predsjed­dništva. No, Izetbegovićeva garancija sigurnosti se pokazala bezvrijednom. Kada je konvoj stigao u uski dio ulice, trupe ARBiH su otvorile vatru u skladu sa Ganićevim naređenjima. Njihov komandant je na slijedeći način opisao taj napad:

Ganić je tražio da ne otvaramo vatru dok konvoj vozila ne napusti kasarnu. Kako sam ja to vidio, ako bi konvoj bio pušten oni bi mogli slobodno ubiti predsjednika; stoga smo morali zarobiti Kukanjca i razmijeniti ga za predsjednika. Tako bi bilo sigurnije. Ja sam dao naređenje da se konvoju dozvoli da napusti zgradu komande JNA na Bistriku. Kada su došli na otvoreno, naredio sam ljudima da otvore vatru. Imali smo ih u obruču.

Izetbegović je sa vrha vozila koje ga je odvodilo u sigurnost naredio trupama ARBiH da prestanu pucati na stražnju polovinu konvoja, a general Divjak, koji se vozio sa njim je neprestano izvikivao naredbu da se obustavi napad. Kada je pucnjava prestala, ispostavilo se da je šestero ljudi poginulo u konvoju JNA, uključujući i Bošnjakinju koja je evakuirana zajedno sa trupama iz zgrade komande. Armija Republike BiH je zarobila desetine pripadnika JNA koji su kasnije pušteni u razmjeni zarobljenika. Konvoj je na kraju nastavio kretanje ka zapadu. Predsjednik Predsjedništva RBiH je pušten malo dalje, pred sportskim centrom Skenderija, odakle se vratio u zgradu Predsjedništva nekoliko stotina metara dalje. General Kukanjac je sa konvojem stigao u kasarnu u Lukavici zapadno od grada bez daljih incidenata, ali su tijela vojnika JNA ostala da leže po ulicama Sarajeva zajedno sa nepoznatim brojem civila i boraca ARBiH koji su stradali u borbama.

Propali napad JNA 2. maja i dramatično povlačenje Kukanjca sa pratnjom je bio posljednji čin njegove komande. Savezno jugoslavensko Predsjedništvo je 4. maja naredilo snagama JNA da se povuku iz Bosne i Hercegovine u roku od 15 dana. Četiri dana kasnije isto tijelo je penzioniralo 38 generala JNA i smijenilo Kukanjca sa položaja, efektivno dovršavajući transformaciju JNA iz jugoslavenske vojske u instrument srpskog nacionalizma. Kukanjac je za sobom ostavio sporno nasljeđe. Nema sumnje da je Kukanjac želio postaviti JNA kao sredstvo medijacije između sukobljenih strana, u čemu je donekle bio i uspješan do početka aprila 1992. Ali nakon međunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine, ubilačko ponašanje JNA nije ostavljalo sumnje u njene istinske namjere, a Kukanjčeve stalne izjave o nepristrasnosti JNA su izgubile vjerodostojnost. Bošnjački i hrvatski lideri su ga optužili da je tajno djelovao za velikosrpske interese. Srpski kritičari, s druge strane, su ga nazivali izdajnikom zbog toga što sa više angažmana nije podržao njihove ciljeve. U julu 1994. godine, uzvraćajući svojim srpskim kritičarima, otkrio je svoje uvjerenje da je za njihov račun osvojio veći dio Sarajeva. Pod njegovom komandom, rekao je, “u ruke muslimansko-hrvatskih hordi nije pao ni jedan jedini avion, helikopter, tenk, oklopni transporter, top, minobacač, motorno vozilo”. Izjavio je da je sarajevskim Srbima podijelio oružje i da je osigurao srpski dio Sarajeva, a da je Karadžić kriv što ga je kasnije izgubio.

U skladu sa odlukom koja je donesena na samitu srbijanskog rukovodstva 30. aprila, general Ratko Mladić je 10. maja naslijedio Kukanjca na mjestu komandanta Druge vojne oblasti u Bosni i Hercegovini. Karadžić je kasnije tvrdio da je zahtijevao da se Mladiću povjeri taj zadatak. Mladić je bio poznat po tome što je naredio podjelu oružja pobunjenim Srbima u Hrvatskoj dok je bio na mjestu komandanta Kninskog korpusa 1991. Samo dva dana nakon njegovog imenovanja, Vojska Republike Srpske (VRS) je naslijedila funkcije Druge vojne oblasti JNA naredbom srpske skupštine koja je donesena na sjednici u Banjoj Luci, a Mladić je imenovan njenim komandantom.42 On je time promijenio zvanje ali ne i funkciju, i postalo je jasno da je on imenovan komandantom Druge vojne oblasti 10. maja da bi se srpskim nacionalistima u Bosni omogućila laka tranzicija u VRS 12. maja. U tranziciji od JNA u VRS, većina jedinica je promijenila ime ali je zadržala naoružanje, osoblje i komandni kadar. Četvrti korpus JNA je postao Sarajevsko-romanijski korpus VRS.43 Pod komandom general-majora Tomislava Sipčića, Sarajevsko-romanijski korpus je spojio jedinice teritorijalne odbrane pod kontrolom Srba sa strukturama bivšeg četvrtog korpusa čime je ukupni broj ljudstva izašao na oko petnaest hiljada. Formiranjem VRS i Sarajevsko-romanijskog korpusa, srpski nacionalisti u Bosni su formalno stekli kontrolu nad teško naoružanim formacijama koje će izvršiti opsadu Sarajeva. Već u trenutku svog formalnog uspostavljanja 12. maja, VRS je posjedovala dovoljno trupa, teškog oružja, municije i linija snabdijevanja za beskonačno dugu opsadu Sarajeva.

Iako se komandant JNA sa štabom povukao iz Sarajeva 3. maja, stotine vojnika su ostale opkoljene u bazama JNA u gradu. Izvori UN-a su izvjestili da su bošnjačke snage blokirale vojnu bolnicu, nekoliko kasarni u kojima su bile smještene trupe JNA, i vojnu školu sa 1300 učenika.44 Opkoljavanje objekata JNA je bio očajnički potez ARBiH ne bi li izvukla neku pregovaračku prednost iz sve lošije situacije u gradu, koju je generalni sekretar UN 12. maja opisao na sljedeći način:

Grad trpi redovno teško granatiranje i snajpersku vatru po noći, kao i povremeno granatiranje u druga doba dana, veoma često nasumično, od strane srpskih paravojnih formacija na brdima oko grada, koji koriste minobacače i artiljeriju koju im je navodno obezbijedila JNA. … Privredni život je zamro i sve su veće nestašice hrane i drugih osnovnih potrepština zbog blokade koju su gradu nametnule srpske snage.

Nakon što je zahvaljujući povlačenju Kukanjca zgrada komande na Bistriku prešla u ruke ARBiH, najkorisniji preostali vojni objekat pod kontrolom JNA bila je kasarna “Maršal Tito”, kompleks zgrada zapadno od hotela Holiday Inn. Izvori UN-a izvijestili su da se šest stotina do hiljadu vojnika nalazi u kasarni sa gotovo dvije stotine vozila. ARBiH je željno promatrala arsenal JNA, nadajući se da bi odatle mogla pribaviti oružje i municiju koju su republičke odbrambene snage očajnički trebale. Sa kapija kasarne vojnici su mogli pucati na vozila i ljude koji su se kretali duž glavne gradske saobraćajnice, što je u životnu opasnost dovodilo one koji su se kretali na potezu istok-zapad. Kasarna je bila tek nekoliko stotina metara udaljena od naselja Grbavica koje su još u martu okupirali srpski paravojnici. Komad teritorije na potezu sjever-jug između kasarne i Grbavice je i dalje bio izložen zbog srpskih težnji da centralni dio grada odsijeku od stambenih predgrađa.

(Robert J.Donia, Sarajevo. Biografija grada. Sarajevo 2006, 320-327)



https://www.youtube.com/watch?v=8o9AQGgixYQ





02.05.2024

Komentari

Samo registrovani korisnici mogu komentarisati. Prijavi se!

Nema komentara.